Een nieuwe richtlijn voor verstandelijk gehandicapten bepaalt dat alleen nog kalmerende of antipsychotische pillen mogen worden voorgeschreven als al het andere is geprobeerd.
Een nieuwe richtlijn voor verstandelijk gehandicapten bepaalt dat alleen nog kalmerende of antipsychotische pillen mogen worden voorgeschreven als al het andere is geprobeerd. © An-Sofie Kesteleyn / de Volkskrant

Hulpverleners: stop met bedwelmen verstandelijk gehandicapten

Richtlijn: alleen nog in het uiterste geval kalmerende pillen

Hulpverleners willen agressieve verstandelijk gehandicapten en dementerende ouderen minder bedwelmen met pillen. Een nieuwe richtlijn voor verstandelijk gehandicapten bepaalt dat alleen nog kalmerende of antipsychotische pillen mogen worden voorgeschreven als al het andere is geprobeerd.

Ik kom bij zorginstellingen waar alle dementerende ouderen standaard slaappillen krijgen uitgedeeld, zonder dat de vraag wordt gesteld of de cliënt die wel nodig heeft

Ook in de ouderenzorg proberen steeds meer instellingen het gebruik van zogenoemde psychofarmaca te beperken.

In de langdurige zorg is de laatste jaren veel gedaan om het fixeren, het vastbinden van mensen, zo veel mogelijk uit te bannen. 'Maar mensen medicatie toedienen om ze rustig te houden, kun je zien als chemisch fixeren', zegt projectleider Anne-Mieke den Ouden van Vilans, een kenniscentrum dat zorginstellingen ondersteunt bij het afbouwen van psychofarmaca.

Den Ouden, die zelf lang als verpleegkundige in de ouderenzorg werkte, zegt dat kalmerende middelen jarenlang 'wel heel makkelijk werden voorgeschreven'. 'Ik kom bij zorginstellingen waar alle dementerende ouderen standaard slaappillen krijgen uitgedeeld, zonder dat de vraag wordt gesteld of de cliënt die wel nodig heeft.'

Reportage

Bij de Prinsenstichting: met Robert gaat het beter sinds hij minder pillen krijgt. Lees hier verder.

Vilans is nu met 31 zorginstellingen in de ouderen- en gehandicaptenzorg bezig het medicijnbeleid te herzien. In de praktijk is dat niet altijd gemakkelijk. De artsen die de medicatie voorschrijven krijgen niet te maken met het agressieve gedrag van cliënten. Dat zijn de verzorgenden op de vloer, die op sommige afdelingen geregeld klappen vangen.

'Je kunt niet de medicatie afbouwen en vervolgens het personeel aan hun lot overlaten', zegt gedragsdeskundige Josje den Hartog - Bakker van de Prinsenstichting in Purmerend, een zorgorganisatie voor verstandelijk gehandicapten. 'We helpen begeleiders om het gedrag van de bewoners beter te leren lezen, zodat je achterhaalt waar de onrust vandaan komt en daar iets aan kunt doen.'

De afgelopen twee jaar heeft de Prinsenstichting de medicatie van de 250 bewoners opnieuw ingesteld. Er waren cliënten bij die al sinds de jaren tachtig dezelfde antipsychotica kregen voorgeschreven, terwijl niemand meer precies wist waarom.

Nieuwe richtlijn

Ik heb het meegemaakt dat mensen enorm opknapten toen ze niet meer in die kamer zaten waar ze door het gordijn steeds het stoplicht zagen verspringen.

'Veel antipsychotische middelen werken versuffend en daardoor ogen cliënten kalmer', zegt arts Janneke Reuling-Kuijk. 'Maar als je goed kijkt naar onderzoek over wat dergelijke pillen doen tegen agressie, dan valt dat vies tegen. Terwijl er veel bijwerkingen zijn: mensen krijgen bijvoorbeeld last van overgewicht, er is een verhoogd risico op hart- en vaatziekten en soms ontstaan blijvende bewegingsstoornissen.'

Arts Gerda de Kuijper deed eerder promotieonderzoek onder verstandelijk gehandicapten die langdurig antipsychotica slikken. Ruim eenderde van hen bleek zonder problemen volledig te kunnen stoppen met die pillen.

Dit jaar verschijnt een nieuwe richtlijn voor het voorschrijven van psychofarmaca bij verstandelijk gehandicapten, die voorstaat dat veel kritischer wordt gekeken naar andere oplossingen dan medicatie. 'Bij verstandelijk gehandicapten die zichzelf niet kunnen uitdrukken, kun je doorgaans moeilijk een psychiatrische diagnose stellen', zegt Hans Steegemans, arts bij Esdégé-Reigersdaal en medeauteur van de nieuwe richtlijn. 'Slaat iemand zichzelf omdat hij in een psychose zit? Of omdat hij overprikkeld is? We kijken steeds beter naar de context. Ik heb het meegemaakt dat mensen enorm opknapten toen ze niet meer in die kamer zaten waar ze door het gordijn steeds het stoplicht zagen verspringen. Voor iemand met een brein dat weinig neurotransmitters aanmaakt, is dat een horrortent.'

Niet realistisch

Ik zie verzorgend personeel dat wordt gebeten, gekrabd of geslagen, juist omdat sommige artsen erg terughoudend zijn met psychofarmaca bij dementerende patiënten.

Er is ook scepsis over het afbouwen van kalmerende middelen. Specialist ouderengeneeskunde Ruud Lensen uit Haarlem vindt het geen realistische wens. 'Ik zie verzorgend personeel dat wordt gebeten, gekrabd of geslagen, juist omdat sommige artsen erg terughoudend zijn met psychofarmaca bij dementerende patiënten.'

Lensen snapt dat een persoonlijke aanpak met bijna een-op-eenbegeleiding bij sommige patiënten een groot verschil kan maken. 'Maar door bezuinigingen en onderbezetting is daar helemaal geen tijd voor. De praktijk is nu eerder dat het zorgteam zo overbelast is dat zij pas om 12 uur 's middags de bewoners allemaal uit bed heeft gehaald en aangekleed.'

Soms kun je daarom niet anders dan medicatie voorschrijven, zegt Lensen. 'Dat is ook in het belang van de cliënt. Als ik zelf later dement en agressief word, eis ik ook dat ik met psychofarmaca word behandeld, om anderen tegen mijn agressie te beschermen.'