Een reconstructie van de Homo naledi.
Een reconstructie van de Homo naledi. © Universiteit van Witwatersbrand

Geheimzinnig aapachtig oerwezen waggelde tussen onze voorouders

Een geheimzinnig, aapachtig oerwezen dat onlangs werd ontdekt, blijkt veel korter geleden te hebben geleefd dan verwacht. De soort, 'Homo naledi', stommelde nog rond toen Azië en Europa al werden bevolkt door Neanderthalers en in Afrika al de eerste moderne mensen ontstonden. Dat betekent dat er tot voor kort meerdere, totaal verschillende soorten oermensen door elkaar heen liepen, stellen wetenschappers.

Toen de resten van Homo naledi anderhalf jaar geleden voor het eerst in Zuid-Afrika opdoken, dacht iedereen aan een wezen van twee tot drie miljoen jaar oud. De soort zal weliswaar stenen werktuigen hebben gemaakt, maar had een brein niet groter dan een sinaasappel, vingers en schouders voor boomklimmen, een waggelende apentred en een vooruitstekende snuit waardoor je hem eerder in Artis dan op kantoor zou plaatsen.

De Homo naledi is een oerwezen met moderne trekken, zoals deze:

Maar uit nieuwe dateringen blijkt dat het wezen nog tussen de 335 en 236 duizend jaar geleden leefde. Dat kan zelfs betekenen dat onze directe voorouders hem nog hebben zien rondwaggelen, schrijft het team onder leiding van Lee Berger van de Universiteit van Witwatersrand vandaag in vakblad eLife.

Eigenlijk is zoiets 'biologisch volstrekt normaal', zegt paleontoloog Lars van den Hoek Ostende van Naturalis, zelf niet betrokken bij de analyses. 'In de evolutie is het: wat werkt, overleeft. En deze soort deed kennelijk gewoon zijn ding. Wist hij veel dat er elders al veel modernere mensen bestonden.'

Anderhalf jaar geleden werd Homo naledi wereldnieuws, toen wetenschappers in de zogeheten Rising Star Cave bij Johannesburg een onderaardse holte vol botten van hem aantroffen: zo'n 1.550 in totaal. Naar nu blijkt leidt een zijtak van de grot via allerlei krappe doorgangetjes naar nóg een dodengrot, zo'n 145 meter verderop. Daar vond het team nog eens 131 botten, van in elk geval twee volwassenen en een kind.

'Dat ondersteunt de controversiële hypothese dat Homo naledi zijn doden opzettelijk wegborg in afgelegen holtes onder de grond', noteert het team. Heel bijzonder, want afgezien van dat de oermens erg simpel was in zijn bovenkamer, is er geen bewijs dat hij vuur had - en de weg naar de dodenkamers is een lange, krappe kruiproute door het pikkedonker.

Misschien zat de ingang vroeger gewoon ergens anders, oppert Van den Hoek Ostende. 'Grotten zijn veranderlijk. En dat ze hun doden in een gat gooiden, kan ik me nog voorstellen. Vanwege een soort rudimentair doodsbesef. Of gewoon uit praktisch oogpunt: we willen niet dat opa rottend in ons kamp ligt.'

Raadselachtig is ook waar naledi's werktuigen zijn gebleven. De soort had immers duimen en polsen die sterk wijzen op gebruik van eenvoudige stenen werktuigen. Misschien liggen die al in het museum, zonder dat men beseft dat ze van naledi zijn, oppert Berger. 'Er zijn in zuidelijk Afrika stenen werktuigen bekend uit ruwweg dit tijdperk. Maar zo lang we die werktuigen niet in verband kunnen brengen met fossiele menselijke resten, weten we niet wie ze hebben gemaakt.'

Het is niet voor het eerst dat een oerwezen de tand des tijds onvermoed lang blijkt te doorstaan. Het beroemdste geval is dat van coelacanth, een prehistorische oervis die al miljoenen jaren uitgestorven werd geacht - tot vissers er in 1938 opeens een in hun netten vonden.

Bekijk ook deze uitgebreide graphic:

De nieuwe ontdekking bewijst dat de menselijke evolutie geen voortdurende opmars is richting steeds slimmere, grotere breinen

Chris Stringer, Oermensendeskundige

Wat Homo naledi uiteindelijk de das heeft omgedaan, is een open vraag. Misschien veranderde de omgeving, misschien had de moderne mens er zelfs wel de hand in, oppert Berger. 'Dit is precies de tijd waarin we in Zuid-Afrika de opkomst zien van wat we 'modern menselijk gedrag' noemen'.

Oermensendeskundige Chris Stringer van het Natural History Museum in Londen wijst er desgevraagd op dat de nieuwe ontdekking in elk geval bewijst dat de menselijke evolutie geen voortdurende opmars is richting steeds slimmere, grotere breinen. 'Dat is wel de gebruikelijke aanname. Maar naledi laat ons zien dat het niet noodzakelijkerwijs altijd zo werkt.'

Homo naledi is in elk geval zó primitief dat Van den Hoek Ostende hem eerder zou indelen bij de 'australopithen', een geslacht van rechtoplopende aapjes van zo'n vier tot twee miljoen jaar geleden, beroemd vanwege het fossiel 'Lucy'.

Ik zie hier gewoon een wezen met een snuit en kleine hersenen

Lars van den Hoek Ostende, Naturalis

'Hij zit ergens in tussen Homo en Australopithecus,' erkent teamlid John Hawks van de Universiteit van Michigan desgevraagd. Maar de mensachtige trekjes geven voor Hawks toch de doorslag: 'Zo heeft hij kleine tanden die duiden op een meer mensachtig voedingspatroon. En de onderbenen en voeten zijn volledig mensachtig, wat duidt op een mensachtig gebruik van de ruimte.'

'Ik zie hier gewoon een wezen met een snuit en kleine hersenen', reageert Van den Hoek Ostende. 'Dan denk ik toch: wacht even. Als je hem zou ontmoeten, zou je hem eerder herkennen als een aap.'