Marcel van Dam
Marcel van Dam © ANP

Factcheck: heeft Marcel van Dam de exitpoll uitgevonden?

Berichten verspreiden zich vaak razendsnel, of ze nu kloppen of niet. Wij proberen de zin van de onzin te scheiden. Vandaag: PvdA-coryfee Marcel van Dam is de uitvinder van de exitpoll.

Daar was zomaar even een verrassend nieuwtje. De exitpoll, oftewel de stembuspeiling die verkiezingsuitslagen voorspelt terwijl de stemmen nog worden geteld en daarom populair is bij de media, blijkt te zijn uitgevonden door niemand minder dan Marcel van Dam (79), aldus de NOS afgelopen woensdag. Van Dam - socioloog, PvdA-coryfee en jarenlang een bekend gezicht op televisie - wist ermee in 1967 de uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen behoorlijk goed te voorspellen. Aangezien niemand anders ter wereld ooit zoiets had gedaan, moet hij wel de eerste zijn geweest.

Nederland met de eerste exitpoll ter wereld ooit. Niks geen grootmachten. Zou het?

Je had toen voor het eerst computers en als socioloog wilde ik weten of je stemgedrag zou kunnen voorspellen

Marcel van Dam

En snelle blik op Wikipedia levert allesbehalve een eenduidig plaatje op. Bij Van Dams profiel wordt zijn exitpoll beschreven als 'de eerste in Nederland', maar niet ter wereld. Wie echter op de pagina's voor 'exitpoll' kijkt, vindt daar wél de bewering dat Van Dam de eerste was. Daar staat gelijk de nuance achter dat de Amerikaan Warren Mitofsky óók de eerste kan zijn geweest, omdat hij in 1967 op de dag van de gouverneursverkiezingen in de staat Kentucky eveneens de uitslag peilde. Nog opvallender: eigenlijk zouden de eerste exitpolls al in de jaren veertig in Denver zijn uitgevoerd.

De Denver-peilingen worden beschreven door peilingexpert Kathleen Frankovic in een boekhoofdstuk over de geschiedenis van exit-polls. Desgevraagd geeft ze aan dat dat geen échte exitpolls waren: de peiling gebeurde met de hand en ging daarom nauwelijks sneller dan daadwerkelijk stemmen tellen. Een verkiezingsslag ermee voorspellen was onmogelijk.

Daarmee valt Denver af. Blijven alleen nog Van Dam en Mitofsky over. Beide gebruikten computers om hun peilingen razendsnel door te rekening en zo op verkiezingsavond al een uitslag in te schatten. Maar Van Dam was eerder, zegt de Leidse peilinghoogleraar Jelke Bethlehem aan de telefoon. Van Dam deed deed zijn peiling in februari 1967, Mitofsky in november dat jaar.

Zou Mitofsky het hebben afgekeken van Van Dam? 'Ik denk het zelf niet', zegt Van Dam. 'Je had toen voor het eerst computers en als socioloog wil je weten of je stemgedrag kunt peilen. Het was een gedachte die tamelijk voor de hand lag. Ik had eigenlijk tientallen jaren niet door dat ik de uitvinder van de exitpoll was, totdat iemand van de Sociologische Vereniging mij erop wees.'

Conclusie: Marcel van Dam is inderdaad de uitvinder van de exitpoll