1434652
Een verkouden vrouw snuit haar neus © ANP

Effect griepprik wordt zwaar overschat

De afgelopen maand hebben een paar miljoen 60-plussers opnieuw een griepprik gehaald, maar onduidelijk blijft wat ze eraan hebben. Krijgen ze minder griep? Leven ze daardoor langer? Het bewijs is flinterdun. Daarom gaat een nieuwe commissie van de Gezondheidsraad onderzoek doen naar nut en noodzaak van de griepprik bij gezonde ouderen.

Aanleiding is het debat dat het afgelopen jaar ontstond over het effect van de griepvaccinatie bij ouderen. Wetenschappers gingen publiekelijk met elkaar in discussie. Beschuldigingen van belangenverstrengeling met de farmaceutische industrie leidden zelfs tot een rechtszaak. Bij het publiek groeide de twijfel. Het animo voor de griepprik, nam nog nooit zo sterk af als het afgelopen jaar. In 2011 haalde ruim 65 procent van de ouderen en risicogroepen een griepprik. Tien jaar geleden was dat nog 75 procent.

'Niemand is gebaat bij die onrust', zegt Anneke Wijbenga, algemeen secretaris bij de Gezondheidsraad. Daarom wordt nu gezocht naar deskundigen die niet eerder over griepvaccinatie hebben geadviseerd, wellicht zelfs uit het buitenland.

Minder antwoorden
Ze kunnen alvast te rade gaan bij het Amerikaanse centrum voor onderzoek naar infectieziekten, dat onlangs het omvangrijkste onderzoek publiceerde dat ooit naar een vaccin is uitgevoerd. Bijna zesduizend griepstudies uit de afgelopen 45 jaar werden nageplozen. 'Hoe verder we zochten, hoe meer vragen er opkwamen en hoe minder antwoorden we vonden', aldus de internationaal befaamde griepepidemioloog Michael Osterholm.

De griepprik, concluderen de Amerikanen, is veel minder effectief dan andere vaccins. Dat heeft te maken met de grilligheid van griepvirussen. Ieder jaar wordt de inhoud van het vaccin afgestemd op de circulerende stammen. Dat gebeurt ver voordat de griep hier arriveert, wat de kans op een mismatch mogelijk maakt. Hoe slechter de combinatie tussen virussen en vaccin, hoe kleiner het effect van de prik.

Het griepvaccin blijkt effectief bij gezonde volwassenen, maar dat is niet de belangrijkste doelgroep. Van alle griepdoden is 90 procent ouder dan 65 en juist bij die groep is de effectiviteit omstreden. Gevaccineerde ouderen belanden iets minder vaak in het ziekenhuis, maar het effect op het sterftecijfer wordt fors overschat, aldus het rapport. Als alle Amerikaanse 65-plussers de afgelopen dertig jaar waren gevaccineerd, had dat 33 duizend doden gescheeld. 'Dus niet de miljoenen die altijd worden genoemd.'

Gezondere oudere-effect
Wat meespeelt, is 'het gezonde oudere-effect', schrijven de onderzoekers. De 65-plussers die een griepprik halen, zijn fitter. Dat de sterfte in die groep lager uitvalt, komt door hun betere gezondheid en niet door de vaccinatie.

Ouderen hebben minder baat bij het vaccin door de achteruitgang van hun immuunsysteem. Vaccins activeren immuuncellen, maar dat wordt op latere leeftijd lastiger, schreven Amerikaanse onderzoekers onlangs in Nature Medicine. Van de jongeren reageert 90 procent op een vaccin, bij 60-plussers is dat nog maar 40 procent en bij sommige vaccins slechts 20 procent.

Ingewikkeld
Een kanttekening is op zijn plaats: grieponderzoek is ingewikkeld. Niet alleen het aantal griepgevallen, ook het aantal griepdoden is moeilijk te meten. Stel dat ouderen door de griep verzwakken en later aan een hartinfarct overlijden. Wat vult de arts dan als doodsoorzaak in? Hartfalen of griep? Daarom wordt gekeken naar de oversterfte: als er in een griepperiode meer mensen overlijden dan gemiddeld, worden die sterfgevallen toegeschreven aan de griep. Zo zijn formeel 103 Mexicaanse griepdoden geteld. Maar met behulp van statistiek is het aantal overlijdensgevallen becijferd op 612, aldus het RIVM. Een ongeloofwaardige methode, vindt de Utrechtse microbioloog Miquel Ekkelenkamp. De sterftepiek valt niet altijd gelijk met de grieppiek, zegt hij, soms zelfs ervoor.

'We hebben het vaccin te veel gepromoot en gehypet', zegt griepexpert Osterholm in The New York Times. Toch is stoppen met vaccineren volgens hem niet aan de orde. Het vaccin is veilig en in sommige seizoenen effectief. Ook de Gezondheidsraad denkt er zo over. De griepprik verdient 'het voordeel van de onzekerheid', aldus emeritus hoogleraar en internist Jos van der Meer. In afwachting van beter bewijs, of van een beter vaccin. Wereldwijd wordt gewerkt aan een universeel vaccin, dat beschermt tegen alle griepstammen.