In Nederland krijgen 1,1 miljoen mensen een recept voor antidepressiva.
In Nederland krijgen 1,1 miljoen mensen een recept voor antidepressiva. © ANP

Deskundigen: te veel mensen slikken antidepressiva

Zes vragen over antidepressiva

Ze gebruiken andere woorden dan Peter Gøtzsche, maar bijna alle deskundigen vinden dat te veel mensen antidepressiva slikken.

Werken antidepressiva nou wel of niet?

Het eerlijke antwoord is dat niemand precies weet hoeveel gebruikers erbij gebaat zijn. 54 procent van de proefpersonen knapt na een week of zes tot acht op van het slikken van antidepressiva, zo blijkt uit een internationale overzichtsstudie (van 194 onderzoeken) uit 2011 die in het Journal of Clinical Psychiatry verscheen. Maar van de mensen die een placebo krijgen voelt ook 38 procent zich beter. 16 procent zou dus baat hebben bij pillen.

Probleem is dat er verschillende mitsen en maren bij dergelijke studies te plaatsen zijn. 'Antidepressiva geven vaak fikse fysieke bijwerkingen, zoals een droge mond of transpiratie', zegt Pim Cuijpers, hoogleraar klinische psychologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Zo weten deelnemers aan een studie dat ze geen placebo krijgen. Dat kan de betrouwbaarheid van de uitkomst beïnvloeden.

'We zijn gehersenspoeld door de farmaceutische industrie'

Het venijn komt pas na anderhalf uur, als een wetenschapper in de zaal zich in felle bewoordingen richt tot de man die zojuist op het podium de psychiatrie tot pseudowetenschap heeft verklaard. Tot dan toe heeft de Deense hoogleraar Peter Gøtzsche met drie Nederlandse deskundigen op polderwijze gedebatteerd over zijn nieuwste boek, waarin hij antidepressiva levensgevaarlijke pillen noemt. Lees hier het hele artikel.

Het getal van 2 procent werkzaamheid dat de afgelopen dagen opdook in diverse media kwam overigens niet van Peter Gøtzsche, maar van Dick Bijl. Hij noemde het in een interview met dagblad Trouw. Bijl, arts en hoofdredacteur van het blad Geneesmiddelenbulletin, schreef het voorwoord bij de Nederlandse editie van het nieuwe boek van Gøtzsche.

Het getal is een schatting, niet gebaseerd op onderzoek. Omdat eerder genoemde 16 procent niet zou kloppen, maakte Bijl er 2 procent van. 'Rijkelijk overdreven' volgens Cuijpers, die zelf diverse meta-analyses naar de werkzaamheid van zowel antidepressiva als psychotherapie bij depressies deed. Cuijpers schat het eerder op zo'n 10 procent.

Een ander vaak gebruikt getal onder psychiaters is dat grofweg eenderde van de mensen opknapt door pillen, eenderde niet en nog eenderde een beetje. Ook Aartjan Beekman, voormalig voorzitter van de Vereniging van Psychiaters en werkzaam als psychiater bij GGZ Ingeest in Amsterdam, noemt deze cijfers als vuistregel. De schatting van Bijl noemt hij 'totale flauwekul'.

Hoeveel mensen slikken eigenlijk antidepressiva?

In Nederland krijgen 1,1 miljoen mensen een recept voor antidepressiva

In Nederland krijgen 1,1 miljoen mensen een recept voor antidepressiva. Dat betekent niet dat 1,1 miljoen mensen de pillen ook echt slikken. Slechts een kwart van de medicijnen wordt trouw genomen, blijkt uit onderzoek naar medicijntrouw onder deze groep patiënten uit 2009. 'De pillen hebben veel bijwerkingen, veel mensen stoppen al na een paar dagen. Of ze nemen soms wel een pil en soms niet', zegt Jim van Os, psychiatriehoogleraar in Maastricht, die maandag met Gøtzsche in debat ging. Van alle recepten wordt ongeveer de helft voorgeschreven aan mensen met een depressie, de andere helft gaat naar mensen met angsten of bijvoorbeeld pijn.

Hoeveel Nederlanders zijn er op dit moment depressief?

Op elk gegeven moment voldoen zo'n 800 duizend mensen aan de criteria voor een depressie. Daarvan heeft de helft een matige of milde depressie. De andere helft kampt met een ernstige of zware depressie.

De medische richtlijn luidt dat mensen met een milde of matige depressie geen pillen moeten slikken. In de praktijk gaat het soms anders. Niet elke arts schrijft zuinig voor. Onwenselijk, vinden zowel Cuijpers als Beekman en Van Os. Psychiaters zijn er dan ook geen voorstander van dat huisartsen antidepressiva mogen voorschrijven. In Nederland komt 80 procent van de recepten van de huisarts.

Vrijwel alle deskundigen vinden dat te veel mensen antidepressiva slikken. Alleen is hun toon beduidend minder radicaal dan die van Gøtzsche of Bijl. 'Het gros van de mensen dat opknapt met pillen, knapt niet op door pillen', zegt Cuijpers. 'Ze zouden ook opknappen zonder pillen. Het probleem is dat je van tevoren niet weet bij wie het wel aanslaat en bij wie niet.'

Het gros van de mensen dat opknapt met pillen, knapt niet op door pillen

Pim Cuijpers, hoogleraar klinische psychologie

Bij wie werken antidepressiva wel?

Mensen die ernstig depressief zijn proberen alles

Pim Cuijpers, hoogleraar klinische psychologie

Lang werd gedacht dat pillen beter werken bij mensen met een ernstige depressie. Amerikaanse onderzoekers toonden dit jaar aan dat dit niet zo is. Zwaar depressieve mensen moeten antidepressiva krijgen, vinden de deskundigen unaniem - ondanks het feit dat je als behandelaar niet weet of het middel iets zal doen.

Gøtzsche gaat in zijn betoog voorbij aan het feit dat een depressie een afschuwelijke ziekte is die groot lijden veroorzaakt, vindt Cuijpers. 'Mensen die ernstig depressief zijn proberen alles, dus ook een pil waarvan de arts zegt: we weten niet of het werkt. Dát is de klinische praktijk.'

Nog een probleem: bij een eerste depressie is nog niet te zeggen of iemand eenmalig depressief is of niet. 'Bij sommige mensen keert de depressie vaker terug', zegt psychiater Aartjan Beekman. 'In dat geval spreken we van chronisch depressieven. Dat is een heel kwetsbare groep die vaak medicijnen blijft slikken om een terugval te voorkomen. Bij suikerziekte vindt toch ook niemand het raar dat mensen een leven lang insuline moeten gebruiken?'

Hoe zit het met die bijwerkingen?

De een wordt er socialer van, de ander agressief

Zowel in medische studies als door individuele gebruikers worden allerlei bijwerkingen gemeld. Gøtzsche noemt onder meer een afgezwakt gevoelsleven, zelfmoordgedachten en een verstoord libido. Hoe vaak deze bijwerkingen precies voorkomen is onduidelijk. Ook is vaak lastig is aan te tonen dat een klacht ook daadwerkelijk het gevolg is van medicijngebruik. Een depressie geeft ook zelfmoordgedachten en vermindert de lustgevoelens.

Hoogleraar Jim van Os wijst op de diversiteit van de uitwerkingen van antidepressiva. 'De een wordt er socialer van, de ander agressief en dat verschilt ook nog eens per middel. We zijn als psychiaters een soort alchemisten: we stoppen er een pil in waarvan we niet weten wat de uitkomst zal zijn. Net zoals een depressie geen objectieve diagnose is, bestaat er niet één pil tegen depressie.'

Wat is het alternatief?

In de praktijk krijgen mensen met een depressie vaak een behandeling die bestaat uit een combinatie van medicatie en psychotherapie. Beekman heeft een voorkeur voor psychotherapie. Omdat mensen daar in elk geval 'iets van leren'. Cuijpers is minder optimistisch. Ook therapie blijkt niet veel beter dan een placebo te werken, zo toonde hij al eens aan in een overzichtsstudie.

Wees eerlijk tegen patiënten, vinden Cuijpers en Van Os. Maak duidelijk dat zowel pillen als therapie soms werken maar vaak ook niet.

We zijn trouwens al wel een stapje verder. Beekman benadrukt dat de 'roze bril' van de jaren negentig is afgezet. Niemand denkt meer dat antidepressiva wonderpillen zijn. De industrie heeft, na goed te hebben verdiend met middelen zoals Prozac (fluoxetine) en Seroxat (paroxetine), haar marketing bovendien getemperd - nu de patenten verlopen zijn.