Twee vrienden helpen elkaar bij het insmeren bij Beldert Beach.
Twee vrienden helpen elkaar bij het insmeren bij Beldert Beach. © Marcel van den Bergh / de Volkskrant

De zonkracht is deze week zeer sterk: 7 of hoger - maar wat is zonkracht precies?

Vijf vragen

De laatste weken wordt vaak de zonkracht bij het weerbericht genoemd. Maar waar hebben we het dan eigenlijk over?

Maandagmiddag werd het hitteplan van kracht. Niet alleen de temperatuur, ook de zonkracht is deze week voor Nederlandse begrippen erg intens: 7 of hoger, voorspelt het KNMI. Maar wat houdt zo'n cijfer precies in? Vijf vragen over zonkracht.

Wat is zonkracht eigenlijk?

Zonkracht is een schaal die aangeeft hoeveel ultraviolette straling de aarde bereikt. In Nederland varieert die doorgaans van 1 tot 8, waarbij een hoger getal is gekoppeld aan een steeds intensere uv-straling. Volgens het KNMI staat het nationaal record voor zonkracht op 9. Even ten noorden van de evenaar wordt de zonkracht deze week echter gemakkelijk 12 of hoger, voorspelt de Tropospheric Emission Monitoring Internet Service van het KNMI en ESA. En dat is weer niets vergeleken bij de hoogst gemeten zonkracht ooit: die was 43, in Bolivia, rapporteerden wetenschappers in 2014 in vakblad Frontiers in Environmental Science. Onder experts bestaan echter twijfels over de juistheid van deze extreme meting.

Waarom is het voor mensen belangrijk om de zonkracht in de gaten te houden?

Op een termijn van tientallen jaren leidt de straling tot een verhoogde kans op huidkanker en staar

De zonkracht is op zo'n manier berekend dat hij zich verhoudt tot de snelheid waarmee de huid verbrandt. Afhankelijk van het huidtype varieert dat van 50 tot 100 minuten bij een zonkracht van 2, tot minder dan een kwartier bij een zonkracht van 7.

Volgens het RIVM kan uv-schade op de korte termijn leiden tot onder meer pijnlijke verbranding en een verzwakt immuunsysteem. Op een termijn van tientallen jaren leidt de straling tot een verhoogde kans op huidkanker en staar.

Waarvan is de hoeveelheid zonkracht afhankelijk?

Allereerst maakt het uit hoe hoog de zon aan de hemel staat, vertelt Michiel van Weele, klimaatonderzoeker bij het KNMI in De Bilt. Hoe hoger de zon staat, hoe rechter hij op Nederland schijnt en hoe intenser de uv-straling.

De ozonlaag, die zich op 20 tot 50 kilometer hoogte bevindt, filtert een groot deel van de uv-straling weg. Vervolgens kunnen wolken de zonkracht nog grofweg halveren, legt Van Weele uit. Ook luchtverontreiniging, bijvoorbeeld smog, verkleint de zonkracht. Weerkaatsing van zonlicht door sneeuw of water laat de waarden juist stijgen.

Hoe voorspelt het KNMI zonkracht?

Op basis van metingen van onder meer satellieten en weerballonnen voorspellen computermodellen van het KNMI de dikten van de ozonlaag voor de aankomende week. Die voorspellingen zijn betrouwbaarder dan de weersverwachtingen over temperatuur en neerslag, volgens klimaatonderzoeker Van Weele. Hieruit volgt de verwachte zonkracht zonder bewolking.

Bewolking voorspellen is echter een stuk lastiger. Niet voor niets geeft het KNMI altijd twee zonkrachtcijfers: eentje mét bewolking en eentje zonder.

Heeft de verdunde ozonlaag nog invloed op de zonkracht?

Rond 1980 ontdekten wetenschappers een verdunning van de ozonlaag door een reactie van ozon met chloorfluorkoolwaterstoffen (cfk's), waardoor boven de Zuidpool zelfs een ozongat ontstond. De zonkracht nam in die tijd gemiddeld met zo'n 5 procent toe, aldus Van Weele. Sindsdien zijn er echter maatregelen genomen om het gebruik van cfk's, die veel werden gebruikt als onder meer koelmiddel en als drijfgas voor spuitbussen, terug te dringen. Hierdoor is de ozonlaag vanaf het jaar 2000 weer wat dikker geworden. Door deze vermindering verwacht Michiel van Weele van het KNMI dat we over twintig jaar weer terug zijn op de waarden van voor 1980.