Bepaalt persbureau ANP 'de nieuwsagenda' van kranten zoals de Volkskrant?

Klopt dit wel?

Berichten verspreiden zich vaak razendsnel, of ze nu kloppen of niet. Wij proberen de zin van de onzin te scheiden. Deze week: één op de zeven artikelen uit de papieren Volkskrant is gebaseerd op kopij van het ANP.

Valt dat even tegen. Denkt u dat de Volkskrant eigen nieuws en oorspronkelijke journalistiek bevat - blijkt het er vol kliekjes te staan. Van alle artikelen die u leest in de papieren Volkskrant, is één op de zeven 'gebaseerd op' kopij van het Algemeen Nederlands Persbureau in Rijswijk, maakte onderzoeksbureau LJS Nieuwsmonitor vorige maand wereldkundig. Een procent of 4 is zelfs 'letterlijk overgeschreven' van het ANP.

En dat is nog niks vergeleken met de krantenwebsites, stelt het onderzoeksbureau van wetenschappers Wouter van Atteveldt (VU) en Nel Ruigrok. Daar is zo'n 60 tot 70 procent van de berichten op de een of andere manier ontleend aan nieuwsberichten van het ANP, had het bureau ontdekt.

Een 'zorgwekkende trend', schrijft het duo in een ronkende verklaring. 'Wat het publiek te lezen krijgt in de media wordt voor een groot deel bepaald door het ANP'. Sterker nog, 'Het ANP bepaalt in grote mate de nieuwsagenda in Nederland'. De media liggen dus eigenlijk 'aan het infuus van het ANP', heette het in de nieuwskoppen al snel.

(Artikel gaat verder onder de grafiek.)

Nieuwe website

Ho, wacht: zou het heus? Het begint al hiermee. In elk geval kreeg deze krant nadat het onderzoek in 2014 werd uitgevoerd een volledig nieuwe website, iets wat Ruigrok en Van Atteveldt verzwijgen. Hoeveel berichten de website vroeger overnam van het ANP (en waarvoor de krant overigens gewoon betaalt) is niet meer goed te achterhalen. Maar duidelijk is wel dat het tegenwoordig veel minder is dan de 67 procent die de onderzoekers verkondigen. Momenteel komt zo'n een op de tien berichten op deze site van het ANP, doorgaans herschreven en aangevuld met eigen materiaal.

En de papieren Volkskrant? Zou het werkelijk dat papieren kranten in het algemeen voor 25 procent leunen op inhoud van het ANP, zoals de onderzoekers beweren, en dat de Volkskrant voor 15 procent is 'gebaseerd op nieuws van het ANP'?

Uit ander onderzoek weten we dat journalisten voortdurend naar elkaar kijken. Overlap zien we dat dus als invloed

Onderzoeker Nel Ruigrok

LJS Nieuwsmonitor baseert zich op een geautomatiseerde analyse, ontwikkeld door VU-promovendus Kasper Welbers. De methode vergelijkt ANP-berichten met krantenartikelen, en turft de overeenkomsten in opvallende woorden en woordcombinaties. Is de overeenstemming 40 procent én komt het krantenbericht na het ANP-bericht, dan is de krant blijkbaar beïnvloed door het ANP. Vanaf 75 procent overeenkomst spreken de onderzoekers van '(bijna) letterlijk overschrijven'. De ANP-invloed is subtiel, gelooft Ruigrok. 'Uit ander onderzoek weten we dat journalisten voortdurend naar elkaar kijken. Overlap zien we dus als invloed.'

De computer heeft gesproken! Geen speld tussen te krijgen. Nou ja, totdat je wat beter kijkt om wat voor artikelen het eigenlijk gaat.

Op verzoek gaf Ruigrok inzage in honderd Volkskrantartikelen die volgens de meetmethode door het ANP zouden zijn geïnspireerd. De grote meerderheid (68 stuks) blijkt echter te bestaan uit 'kortjes': de miniberichtjes die 's avonds als een soort garnituur in de marge van sommige nieuwspagina's worden toegevoegd. Klein nieuws dus, van het type 'Lieuwe Westra krijgt prijs voor strijdlustigste renner'; niet de grote, agendabepalende onderwerpen.

(Artikel gaat verder onder de grafiek.)

Korte artikelen

En de overige 32 krantenberichten? Daarvan blijkt haast de helft met zekerheid níét door het ANP beïnvloed. De artikelen waren bijvoorbeeld al naar de drukker toen het ANP-bericht verscheen, of gaan over iets anders dan het ANP-bericht in kwestie.

Van 14 artikelen is inderdaad niet uit te sluiten dat het ANP op de achtergrond meespeelde; bij 7 is dat zelfs aannemelijk, omdat er ANP-zinnen in staan. Maar ook hier gaat het om tamelijk anonieme, korte artikelen achterin de krant, zoals klein beursnieuws en sportuitslagen. 'We kunnen natuurlijk niet bij alle wedstrijden tegelijk zijn', verheldert de chef sport desgevraagd.

Even een ruwe indicatie: de krant van vorige week dinsdag. 79 artikelen, stonden er die dag in de krant. Zes waren afkomstig van het ANP, allemaal 'kortjes' in de kantlijn. In totaal bevatte de krant die dag 43.281 woorden. Daarvan zijn er 761 afkomstig van het ANP: nog geen 2 procent.

De onderzoekers zien dat uiteraard helemaal anders. 'Misleidend' om het zo over het krantendeel van hun onderzoek te hebben, vindt Ruigrok: 'De conclusie dat het ANP zo belangrijk is, is grotendeels gebaseerd op de online resultaten. Daar is die invloed immers overduidelijk. Als we alleen de resultaten voor print hadden, dan hadden we nooit zo'n alarmerend rapport hierover gepubliceerd.'

Maar in hun onderzoeksverslag hebben Ruigrok en Van Atteveldt het wel degelijk in grote, algemene woorden over 'de media' en 'de nieuwsagenda in Nederland'; hun persbericht begint zelfs met de constatering dat 'een kwart van het nieuws zoals gepubliceerd in de papieren versies van de landelijke dagbladen' op het ANP zou zijn gebaseerd.

En het verhult niet dat de methode van LJS Nieuwsmonitor te gevoelig blijkt. De methode ziet, vooral bij de wat langere artikelen, nogal eens ANP-invloed die er helemaal niet is.

Veel meer bronnen

Een exclusief interview met Ronald Koeman; een eigen onderzoeksartikel naar het oeuvre van VU-econoom Peter Nijkamp; een éénregelig bijschrift bij een sfeerfoto; een reportage die al dagen op de plank lag; een analyse van een buitenlandcorrespondent die zich op buitenlandstalige bronnen baseert - volgens LJS Nieuwsmonitor is het allemaal ingegeven door het ANP.

Of neem die keer toen astronomen waterdamp ontdekten bij de dwergplaneet Ceres. Die dag zat er inderdaad opvallende overlap tussen de teksten van het ANP en de Volkskrant: 'de Europese ruimtevaartorganisatie ESA', 'de dwergplaneet Ceres'. Duidelijk ANP-invloed, zei de detector van LJS Nieuwsmonitor. Wat de computer echter niet wist, is dat het Volkskrantbericht allang klaar was toen het ANP-bericht nog moest worden geschreven.

Niemand ontkent dat nieuwsredacties een oogje op de ANP-berichtenlijn houden en dat zeker krantenwebsites er ook uit putten. Wat Ruigrok en Van Atteveldt echter onderschatten is dat kranten veel meer bronnen hebben - waarvan het ANP er maar een is. 'Dus als het ANP en ik hetzelfde citaat gebruiken uit een persbericht, ben ik door het ANP beïnvloed?', zegt een redacteur wiens naam meerdere keren op de lijst 'beïnvloede' artikelen voorkomt, maar die geen ANP-berichten gebruikt.

Wij proberen ook de discussie los te krijgen, dat snapt u

Onderzoeker Wouter van Atteveldt

Natuurlijk hadden de onderzoekers dat kunnen en moeten doorzien. Maar Ruigrok en Van Atteveldt lijken, op zoek naar de hand van het ANP, ten prooi gevallen aan tunnelvisie. Opvallend in dat licht zijn de uitkomsten voor NRC Handelsblad. Die krant zou 7 procent van zijn 'papieren' nieuws baseren op het ANP, aldus de onderzoekers, plus nog eens een op de zes internetberichten. Alleen: de krant hééft niet eens een ANP-abonnement.

Dat is een aanwijzing dat er iets niet in de haak is met hun methode, maar wonderlijk genoeg komt die gedachte niet bij Ruigrok en Van Atteveldt op. 'Kennelijk zijn deze berichten op een andere manier bij NRC Handelsblad terechtgekomen', redeneren ze. 'Het kan natuurlijk dat het ANP iets schrijft dat wordt overgenomen door andere kranten, waarna de ANP-tekst alsnog door het NRC wordt opgepikt'.

Maar van veel bescheidenheid hadden de onderzoekers toch al geen last, blijkt uit hun presentatie. Krantenwebsites zouden in de dagelijkse stroom perskopij 'niet de beschikking hebben over professionals om deze informatie te selecteren, te duiden en te beschrijven in een artikel', gaan ze tekeer; kranten en websites zouden massaal 'terugvallen' op 'letterlijk overgeschreven teksten', en zelfs het keurige NRC Handelsblad zou zich op grote schaal schuldig maken aan bronverzuim en plagiaat.

'Wij proberen ook de discussie los te krijgen, dat snapt u', erkent Van Atteveldt. 'De uiteindelijke kwestie is natuurlijk: wie betaalt het nieuws, nu er zoveel gratis is? Onze zorg is dat vooral online-kranten vreselijk op elkaar lijken. Daar durf ik best alarmerend over te zijn.'

Oordeel