18 ideeën: zo blazen we de democratie nieuw leven in

We vroegen 500 wetenschappers naar ideeën over democratie

Hoe zou u de democratie verbeteren? In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen stelde de Volkskrant die vraag aan een groot aantal wetenschappers uit verschillende vakgebieden. Dit zijn hun ideeën om de democratie een duwtje in de juiste richting te geven.

1: SUPER-STEMWIJZER

De Super-Stemwijzer. Idee van: Tibor Bosse, universitair hoofddocent Kunstmatige Intelligentie (Vrije Universiteit Amsterdam)

Probleem:

Kiezers kunnen de gevolgen van hun stemgedrag slecht overzien

Oplossing:

Bouw een Super-Stemwijzer: een intelligent systeem dat de gevolgen van politieke keuzes voorspelt

Toelichting:

Democratie is gebaseerd op de aanname dat kiezers in staat zijn een weloverwogen keuze te maken die goed voor henzelf uitpakt.

Ik ben van mening dat mensen zichzelf op dat vlak schromelijk overschatten. Onderzoek laat zien dat mensen onbewust (politieke) beslissingen nemen op basis van relatief irrelevante factoren zoals het gezicht van een politicus of tijdelijke emoties.

Computers zijn over het algemeen veel beter dan mensen in het zonder vooroordelen doorrekenen van complexe toekomstige scenario's. Het is daarom de moeite waard te onderzoeken hoe slimme computers kiezers kunnen ondersteunen bij het bepalen van hun stem. Ik denk daarbij aan een soort Super-Stemwijzer: een intelligent systeem dat op basis van bepaalde beleidskeuzes (met betrekking tot zorg, veiligheid of belastingen) 'voorspelt' hoe de samenleving zich dan zou ontwikkelen.

Op die manier kunnen kiezers zelf onderzoeken welke hypothetische samenleving hen het meest aanspreekt en welke beleidskeuzes daarbij horen. Zo helpt kunstmatige intelligentie kiezers te stemmen op de politicus die dat beleid het meeste propageert.

2: VLOEIBARE DEMOCRATIE

De vloeibare democratie. Idee van: Christina Zuber, universitair docent Duitse politiek en Overheid, (Universiteit van Konstanz)

Probleem:

Kiezers zijn steeds minder tevreden over hun politici

Oplossing:

Vloeibare democratie: op elk onderwerp mogen burgers kiezen of ze zelf meestemmen, of hun stem afgeven aan een afgevaardigde.

Toelichting:

Burgers zijn steeds minder tevreden over de democratie. De opkomst bij de verkiezingen daalt en het aantal leden van politieke partijen loopt terug. Populisten maken handig gebruik van deze onvrede. Zij presenteren de samenleving als tweedeling tussen 'het volk' en 'de politieke elite', die ze ervan beschuldigen het contact met de gevoelens in de samenleving te zijn kwijtgeraakt.

De oplossing zit volgens mij in Liquid Democracy, ofwel vloeibare democratie (ook wel gedelegeerde democratie of proxy democratie genoemd). Deze vorm van democratie bestaat uit een optimale mix tussen directe participatie en representatie.

Op verschillende plekken in Europa wordt geëxperimenteerd met vormen van vloeibare democratie

Het werkt als volgt: voor elk beleidsterrein (immigratie, werkgelegenheid, onderwijs) kunnen burgers kiezen of ze zelf stemmen over een voorstel, of dat ze hun stem weggeven aan een afgevaardigde die ze vertrouwen. Ze kunnen hun gedelegeerde stem op elk moment ook weer intrekken.

Stel dat ik mezelf als expert beschouw op het gebied van onderwijs. Dan kan ik zelf mijn stem uitbrengen op alle voorstellen op het gebied van onderwijs. Maar als het over de arbeidsmarkt gaat, geef ik liever mijn stem aan George, die daar veel meer verstand van heeft. George kan onze stem (die van mij en die van hem) ook doorgeven aan een derde persoon die hij nog competenter vindt. Dit hele proces hoeft niet ingewikkeld te zijn: met behulp van een app kan het snel en efficiënt verlopen.

Op verschillende plekken in Europa wordt geëxperimenteerd met vormen van vloeibare democratie. In Australië is een initiatief gestart met de app Mivote, waarbij gebruikers een pushbericht ontvangen zodra er nieuw een beleidsvoorstel is. Ze kunnen dan aangeven of ze daarover willen stemmen. In dat geval krijgen ze informatie opgestuurd zodat ze een geïnformeerde beslissing kunnen nemen.

Op deze manier doorbreken we het onderscheid tussen een politieke elite en de kiezers met een vloeibaar systeem van gedelegeerde relaties. Vloeibare democratie biedt niet alleen meer ruimte voor grotere politieke participatie, het ondermijnt tegelijkertijd de belangrijkste claim van populisten.

3: ELITE-UNIVERSITEIT VOOR TOPBESTUURDERS

Elite-universiteit voor topbestuurders. Idee van: Mark van Vugt, hoogleraar evolutionaire psychologie (Vrije Universiteit Amsterdam)

Probleem:

Bij complexe vraagstukken weten experts het beter dan de massa

Oplossing:

Nederland heeft een universiteit nodig die de topbestuurders van morgen beter opleidt.

Toelichting:

Verkiezingen en referenda zijn grotendeels gebaseerd op de aanname dat de massa het beter weet dan de elite. In de wetenschap staat dit verschijnsel bekend als de wisdom of the crowds. Het is gebaseerd op een experiment van de briljante Britse wetenschapper Sir Francis Galton. Op de veemarkt van Plymouth vroeg hij slagers en veehandelaren om een schatting te geven van het gewicht van een os die geveild werd. Die vergeleek hij met het oordeel van bijna 800 dorpelingen die ook op de markt aanwezig waren. Wat bleek? De gemiddelde schatting van het volk was nauwkeuriger dan dat van de beste experts en lag akelig dicht bij het werkelijke gewicht van de os.

Uit later wetenschappelijk onderzoek blijkt dat bij relatief simpele vragen, zoals "Wat is de afstand tussen Amsterdam en Moskou?" de massa het vaak beter doet dan experts. Het omgekeerde blijkt echter het geval bij complexe vragen, zoals "Hoe vaak moet je een munt opgooien zodat de kans op elke keer kop even groot is als het winnen van de staatsloterij?" Dan ligt de gemiddelde schatting van de massa ver af van het juiste antwoord (24 keer) en doen statistici het beter.

De wijsheid van de massa treedt bovendien alleen op als mensen onafhankelijk zijn in hun oordeel. Er mag geen sociale beïnvloeding optreden. Als iemand als eerste roept: "De afstand tussen Amsterdam en Moskou is 10,000 kilometer" dan neemt de massa deze informatie mee in haar schatting, en wijkt deze steeds verder af van de werkelijke 2000 kilometer. Ook emotionele factoren als woede of verdriet ondermijnen de wijsheid van de massa. Mensen die kwaad zijn, zijn ontvankelijker voor boze boodschappen en dat tast hun oordeelsvermogen aan.

Gezien bovenstaande moet je je afvragen of volksraadplegingen wel altijd het juiste middel zijn. Omdat politiek vaak gaat over complexe en beladen vraagstukken zoals de vluchtelingencrisis of klimaatverandering kunnen we misschien niet al te veel wijsheid van de massa verwachten. Als samenleving zouden we weer wat meer moeten vertrouwen op de mening van experts zoals wetenschappers, ingenieurs, docenten en bestuurskundigen.

Ik pleit daarom voor een elite-universiteit in Nederland à la Oxford, École Superieure of Harvard, waar de topbestuurders van de toekomst opgeleid worden die ons land gaan vertegenwoordigen.

4: KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE VERVANGT VERKIEZINGEN

Kunstmatige intelligentie vervangt verkiezingen. Idee van: Louise O. Fresco, voorzitter Raad van Bestuur (Wageningen UR)

Probleem:

Desinteresse onder jongeren om te gaan stemmen.

Oplossing:

Verkiezingen vervangen voor een systeem van kunstmatige intelligentie.

Toelichting:

Wat als we democratische verkiezingen zouden vervangen door een systeem van kunstmatige intelligentie?, vraagt Louise Fresco zich af in een recente column in NRC. Zo'n systeem gebruikt de voorkeuren die van alle burgers zijn opgeslagen: wat ze lezen, schrijven, eten, met wie ze omgaan, waar ze vaak komen, wie ze goedkeuren en afkeuren. De mogelijkheid daarvoor is volgens Fresco veel minder ver weg dan het lijkt. 'Het internet omvat steeds vaker signalen afkomstig van sensoren in apparaten die gedrag registreren, mobiliteit, koopgedrag, gezichtsuitdrukkingen, sociale netwerken en straks mogelijk ook voedselinname. Die apparaten bevinden zich in woningen, winkels en publieke ruimtes. Hun collectieve verbindingen vormen het internet der dingen.' Aan de hand van een analyse van deze aanhoudende datastromen, kan een intelligent systeem uiteindelijk politieke voorkeuren bepalen. 'Zeg me wat u koopt en wat u eet en wie uw vrienden zijn op Facebook en ik zeg u of en wat u stemt.'

Fresco filosofeert nog een stap verder: zou je niet de hele regering moeten vervangen door een programma van kunstmatige intelligentie? 'Snelle zelflerende programma's analyseren momenteel alle relevante beslissingen uit het verleden in alle landen, om af te leiden wat in bepaalde omstandigheden het beste resultaat geeft: de rente omlaag, belasting op vervuiling omhoog, softdrugs vrijgeven, huursubsidies afschaffen, een oorlog beginnen - of juist niet.'

Het betekent niet dat de premier eruit moet zien als een 'robot met metalen stem', zegt Fresco. 'De identificatie met een concrete persoon kan blijven bestaan, al zal zij/hij alleen tot ons komen in virtuele vorm.'

5: MAXIMAAL 7 PARTIJEN IN TWEEDE KAMER

Maximaal 7 partijen in de Tweede Kamer. Idee van: Paul van Lange hoogleraar psychologie (Vrije Universiteit Amsterdam)

Probleem:

Het aantal partijen in de Tweede Kamer is te groot

Oplossing:

Beperk het aantal partijen in de Tweede Kamer tot 7

Toelichting:

Mijn oplossing: pas de kieswet zo aan dat na de verkiezingen alleen de grootste 7 partijen in de Tweede Kamer komen. Dit lost twee problemen op. Allereerst krijgen vertegenwoordigers van splinters en afsplitsingen zoals Denk, Nieuwe Wegen, of GeenPeil momenteel bijna evenveel aandacht als de leider van de VVD of de PvdA, terwijl ze veel minder mensen vertegenwoordigen. Dan is de democratie ver te zoeken.

Een nog sterker wetenschappelijk argument om het aantal partijen in de Tweede Kamer te beperken komt uit antropologisch en psychologisch onderzoek. Daaruit blijkt dat maximaal vijf mensen nog goed met elkaar kunnen overleggen en dus het beste samenwerken. Zeven is al bijna te veel.

Een kleine groep vertegenwoordigers heeft het voordeel van een zekere representatie, terwijl de vertegenwoordigers elkaar tijdens het debat toch in de ogen kunnen kijken en beter naar elkaar kunnen luisteren. 

De eerste stap is dat de Tweede Kamer gaat bestaan uit de zeven grootste partijen. De zetels worden na de verkiezingen op basis van het aantal behaalde stemmen verdeeld onder de zeven grootste partijen.  Zo worden de meeste kiezers via hun vertegenwoordigers beter gehoord. Bijkomend voordeel is dat er voor vertegenwoordigers een minder grote bonus staat op mooipraterij of ego-vleierij, waar de mens van nature gevoelig voor is. Bovendien wordt het proces van coalitieformatie na de verkiezingen veel overzichtelijker. 

Het advies is duidelijk: geen splinters, maximaal zeven volwassen partijen! Dan kunnen we altijd nog toewerken naar de Champions League van vijf.

6: VERPLICHTE DEMOCRATIELES EN STEMRECHT VANAF 16

Verplichte democratieles en stemrecht vanaf 16. Idee van: Marc Davidson, hoogleraar milieu-ethiek (Universiteit van Amsterdam)

Probleem:

We leiden onze kinderen niet op tot burgers.

Oplossing:

Verplicht het vak democratie en verlaag de kiesgerechtigde leeftijd tot 16

Toelichting:

Momenteel leiden we onze kinderen wel op tot werknemers op de vrije markt maar niet tot burgers. Het vak democratie en burgerschap moet daarom zo snel mogelijk verplicht gesteld worden op school en dezelfde status krijgen als wiskunde, Nederlands of Engels. Het zou goed zijn dit te combineren met het verlagen van de kiesgerechtigde leeftijd tot 16, zodat leerlingen aan het eind van hun schoolopleiding hun kennis en inzicht tegelijkertijd in praktijk kunnen brengen.

7: ZWAARDERE STEM VOOR GEÏNFORMEERDE KIEZERS

Zwaardere stem voor geïnformeerde kiezers. Idee van: Jason Brennan, politiek filosoof (Georgetown University)

Probleem:

De gemiddelde kiezer is uiterst slecht geïnformeerd

Oplossing:

Laat de stem van goed geïnformeerde kiezers zwaarder wegen dan van slecht geïnformeerde kiezers.

Toelichting:

Het probleem van de democratie ligt bij de kiezers, schrijft politiek filosoof Jason Brennan in zijn boek Against Democracy. Die zijn namelijk uiterst slecht geïnformeerd. Uit talloze studies blijkt dat de meeste mensen nog wel weten wie premier of president is, maar daar houdt het zo'n beetje op. 'Ook blijkt dat mensen heel anders stemmen zodra zij beter zijn geïnformeerd.'

In de huidige democratie ontbreekt de prikkel om je beter te informeren. De kans dat onze individuele stem een verschil maakt, is namelijk miniem. 'Sterker, democratie moedigt ons aan om in bizarre collectieve fantasieën te geloven', vertelde hij onlangs in een interview met Vrij Nederland. 'Als ik op straat een grote vrachtwagen aan zie komen, waag ik het niet om te fantaseren dat het eigenlijk de Optimus Prime van de Transformers is die me zal meenemen op een spannend avontuur wanneer ik me voor de wielen gooi; als ik het mis heb, heb ik namelijk een serieus probleem. Maar in de politiek staat het ons geheel vrij om te fantaseren dat we probleemloos in staat zijn om een ontwikkelingsland binnen te vallen om er een democratie op te zetten.'

Het electoraat heeft een morele plicht zich te laten informeren

Het electoraat heeft een morele plicht zich te laten informeren, vindt Brennan. Dat kan je formaliseren door de stem van beter geïnformeerde kiezers zwaarder te laten tellen. 'Als we de gehele groep van geïnformeerde mensen meer stemrecht geven, zullen we betere, rechtvaardiger uitkomsten krijgen.' Je zou kiezers een aantal basisvragen kunnen laten beantwoorden: wie is de premier, wie is de vicepremier, welke partijen zitten in de regering. Of je laat mensen het werkloosheidspercentage schatten of het bedrag dat wordt besteed aan sociale zekerheid.

8: GEEF DE VERBINDERS MEER INVLOED

Geef de verbinders meer invloed. Idee van: Albert Meijer, hoogleraar public innovation (Universiteit Utrecht)

Probleem:

Verschillende groepen leven steeds meer langs elkaar heen

Oplossing:

Betrek de 'verbinders van netwerken' bij democratische besluiten

Toelichting:

We hebben de overgang naar een netwerksamenleving nog niet goed verwerkt. Grote groepen kiezers worden momenteel uitgesloten uit dominante netwerken - ze stemmen niet, doen niet aan inspraak en voelen zicht niet gepresenteerd. Daarnaast zijn de verschillende netwerken losgekoppeld, zoals we hebben gezien in het blauwe en rode Amerika. Mensen uit het ene netwerk praten niet of nauwelijks met mensen in het andere netwerk.

De Nederlandse democratie kan worden versterkt met gerichte acties om netwerken te verbinden. We kunnen dit doen door een focus te leggen op de 'connectors' of 'verbinders', mensen die verschillende netwerken verbinden. Klassiek sociologisch werk laat zien dat deze mensen een sleutelrol spelen in de opinievorming.

Steeds meer gemeenten organiseren bijeenkomsten waarop inwoners hun mening mogen geven over democratische besluiten op het gebied van veiligheid, gebiedsontwikkeling of andere belangrijke onderwerpen. Vanuit democratisch oogpunt is dat goed, maar de vraag is welke bewoners je daarbij betrekt.

Laat ik een voorbeeld geven: in buurten waar veel mensen met een migrantenachtergrond wonen, zoals bijvoorbeeld Kanaleneiland in Utrecht, is het vaak lastig om mensen te bereiken. Vanuit democratisch oogpunt, maar ook voor bijvoorbeeld veiligheidsbeleid, is het van belang dat dit wel gebeurt. Een traditionele aanpak probeert inwoners te bereiken via gevestigde organisaties zoals de moskee of het buurtwerk. In de huidige netwerksamenleving kan dat anders en beter.

Allereerst kan je met een wetenschappelijke analyse van de sociale media alle contacten in Kanaleneiland in kaart brengen. Zo zie je precies welke bewoners veel verbindingen hebben met anderen in de buurt. Die mensen kan je als gemeente als aanspreekpunt gebruiken.

Daarnaast moet je ook specifiek mensen uitnodigen die misschien niet zoveel volgers hebben, maar zich wel in verschillende afgesloten sociale netwerken begeven (bijvoorbeeld met contacten in verschillende migrantengroepen). Deze mensen zijn de verbinders. Zij zorgen ervoor dat opinies in meerdere netwerken terecht komen. Daarmee dragen ze bij aan het tegengaan van versplintering van de samenleving.

9: MEER MACHT AAN STEDEN EN BURGEMEESTERS

Meer macht aan steden en burgemeesters. Idee van: Benjamin R. Barber, politicoloog (New York City University)

Probleem:

De natiestaat kan de grote problemen niet meer aan

Oplossing:

De wereld moet worden geregeerd door burgermeesters.

Toelichting:

We worden geconfronteerd met grote maatschappelijke uitdagingen. Klimaatverandering, terrorisme en armoede, maar ook mondiale migratie-, kennis- en geldstromen lijken natiestaten lam te hebben gelegd. De problemen zijn te groot, en te structureel, om op het niveau van de natiestaat aan te pakken. Autonome, soevereine natiestaten met keurig gescheiden rechtssystemen zijn ongelooflijk gedateerd en dysfunctioneel.

De oplossing ligt bij de stad. Meer dan de helft van de wereldpopulatie leeft in stedelijke gebieden. Burgermeesters moeten de wereld regeren. In feite doen ze dat al. Onder de oppervlakte wemelt het van de mondiale, interstedelijke samenwerkingsverbanden en netwerken die zich bezighouden met klimaatverandering, veiligheid en migratie.

Ik pleit voor meer macht aan de stad. Terwijl een minister-president bezig is met het uitdragen van ideologische theorieen die bij zijn partij passen, krijgen burgermeesters zaken voor elkaar en lossen ze concrete problemen op. Zoals de vroegere burgermeester van New York, Fiorella La Guardia, zei: 'Er is geen politiek-ideologische manier om het riool te repareren.'

10: RELIGIESTUDIE VERPLICHT VAK

Religiestudie een verplicht vak. Idee van: Ernst van den Hemel, religie- en literatuurwetenschapper (Universiteit Utrecht)

Probleem:

Huidige politieke scheidslijnen doen geen recht aan de cultureel-religieuze tegenstellingen.

Oplossing:

Religiestudie moet een verplicht vak worden.

Toelichting:

De huidige politieke scheidslijnen zijn niet meer relevant. De verzuiling is nu toch echt wel voorbij. Religieuze mensen zijn niet meer 'de fundamentele ander'. Toch delen we politieke partijen nog altijd in volgens de religieuze en verzuilde scheidslijnen. In feite zijn CDA en ChristenUnie achterhaalde constructies. In deze partijen zitten zowel progressieve als conservatieve christenen.

Een meer eigentijdse indeling zou progressieve moslims, christenen en seculieren aan de ene kant plaatsen, en conservatieve moslims, christenen en seculieren aan de andere kant. Wilders heeft veel meer overeenkomsten met een haatimam dan hij zelf wenst. Beiden zien de islam als onverenigbaar met democratie, en beiden zien maar één manier om de Koran te lezen. Zij staan dus samen aan de conservatieve kant.

Over dit aspect bestaat veel onwetendheid. Met ongeïnformeerde mensen werkt geen enkel systeem. Naast het verleggen van de scheidslijnen moeten we in het onderwijs aandacht geven aan religie. Religiestudie zou een verplicht vak moeten worden.

11: EEN POPULISTISCHE VOLKSPARTIJ VOOR WERKENDEN VAN ALLE ACHTERGRONDEN

De SP moet zich omvormen tot populistische volkspartij. Idee van: Enzo Rossi, politicoloog (Universiteit van Amsterdam)

De oplossing is een economisch populistische partij die de huidige identiteitskloven kan doorkruisen

Probleem:

De Nederlandse polder-democratie doet geen recht aan relevante maatschappelijke tegenstellingen.

Oplossing:

De SP moet zich omvormen tot populistische volkspartij die niet alleen boze witte arbeiders aanspreekt.

Toelichting:

Een nieuw medicijn voor de verouderende Nederlandse democratie vereist een nieuwe diagnose. De symptomen zijn populisme en het gebrek aan vertrouwen in instituties, maar wat is de kwaal? Een veel gehoord antwoord is de globalisering, en de verschillende effecten daarvan op verschillende lagen van de bevolking. Ik zie de globalisering slechts als een omgevingsfactor die de symptomen verergert. De echte ziekte is de elitaire Nederlandse technocratie. Nederlandse bestuurders hebben de hardnekkige eigenschap om economische conflicten niet uit te vechten, maar door te polderen tot iedereen het met elkaar eens is.

Polderen biedt momenteel geen uitkomst. Door de onzekere economische situatie in de wereld slagen bestuurders er niet langer in de steun van de beroepsbevolking af te kopen met koopkracht-maatregelen. Witte kiezers trekken daarom massaal naar populisten toe. Tegelijkertijd trekt de beroepsbevolking met een migratie-achtergrond zich terug in een symbolische strijd over identiteit. Zie bijvoorbeeld de discussie over Zwarte Piet.

De oplossing is een economisch populistische partij die de huidige identiteitskloven kan doorkruisen. Werkende mensen van alle achtergronden moeten samenkomen in een gezamenlijke economische strijd en tegen de elite. Het partijprogramma van zo'n partij zou de belangen moeten behartigen van het grootste deel van de beroepsbevolking. Pas dan komt het etno-nationalistische populisme van de PVV in de problemen. Alleen zo kunnen we racisme direct aanpakken, evenals alle andere vormen van discriminatie die een litteken vormen aan de oppervlakte van de Nederlandse democratie.

De vraag is welke partij het beste gepositioneerd is om verschillende bevolkingsgroepen samen te brengen achter een populistische economisch boodschap. Ik denk dat dit de Socialistische Partij zou kunnen zijn. Daarvoor is wel het nodig dat de SP een einde maakt aan haar etno-nationalistische retoriek en een anti-elite partij wordt die niet alleen de witte arbeidersklasse aantrekt.

12: JAAR EXTRA MAATSCHAPPIJLEER OP VMBO

Jaar extra maatschappijleer. Idee van: Paul Teule, politiek econoom (Universiteit van Amsterdam)

Probleem:

Mensen weten niet goed hoe de democratische instituties werken.

Oplossing:

Verleng het vmbo met 1 jaar en besteed die extra tijd aan maatschappijleer.

Toelichting:

De rechterlijke macht, de media, de wetenschap en het parlement zijn de instituties die onze vrijheid en democratie mogelijk maken. Ze staan allen momenteel onder druk. Als Geert Wilders zegt dat rechters bevooroordeeld zijn, bedoelt hij in feite: als de rechter niet zegt wat ik wil, dan is het geen goede rechter. Dat idee leidt uiteindelijk tot het recht van de sterkste. Populisten kraken ook de media, de wetenschap en de politiek af, wanneer hen iets niet bevalt. Daardoor staan onze kritische informatievoorziening en democratie onder grote druk

Mensen moeten weer inzien wat voor geniaal systeem de rechterlijke macht eigenlijk is

De wereld wordt steeds groter en complexer. Er komt meer en meer informatie. Tegelijkertijd heeft de gemiddelde Nederlander weinig kennis over het systeem. Mensen moeten weer inzien wat voor geniaal systeem de rechterlijke macht eigenlijk is, hoe daarmee elk jaar 1 miljoen conflicten worden opgelost op een eerlijke manier en zonder bloedvergieten. En dat hetzelfde geldt voor de onafhankelijke pers en de wetenschap, die voorkomen dat we in een fact free omgeving leven.

Maatschappijleer is daardoor misschien wel het belangrijkste vak geworden.

Ik zeg: stuur leerlingen een jaar langer naar school en gebruik die extra tijd voor maatschappijleer, waardoor ze leren begrijpen hoe rechters werken, hoe de politie functioneert, wat een journalist of een politicus doet. Dat moet zowel theoretisch als praktisch. Alle leerlingen zouden een keer een rechtszaak moeten bijwonen, of een dagje mee moeten lopen met een politicus, op een universiteit gaan kijken en een mediaredactie bezoeken. Dan kan je daarna nog steeds kritisch zijn, maar dan snap je wel hoe het werkt.

Ik pleit ervoor om te beginnen op het vmbo. Het is niet te verdedigen dat een vwo'er tot zijn 18e scholing mag volgen en een vmbo'er al twee jaar eerder klaar is.

13: MEER ALLEDAAGSE DEMOCRATIE

Begin met democratie in het gezin. Idee van: Aysem Mert, onderzoeker duurzaamheidsbeleid (Vrije Universiteit Amsterdam)

Probleem:

Partijprogramma's vertegenwoordigen niet al onze standpunten

Oplossing:

Begin met democratie in het gezin, op het werk en in de buurt

Toelichting:

Wat kies je eigenlijk bij een verkiezing? Een visie? Een vertegenwoordiger? Kan een partijprogramma in de huidige complexe samenleving eigenlijk wel al onze standpunten op elk onderwerp verwoorden? Verkiezingen dwingen ons om het ene onderwerp (of die ene frustratie) belangrijker te maken dan alle andere en vervolgens een kandidaat te kiezen die overeenkomt met wat we (in onze fantasie) zien als een oplossing voor dat ene onderwerp. We zouden zo'n keuze niet moeten hoeven maken. Het leidt er namelijk toe dat we van de democratie vervreemden. We hebben zogenaamd de macht, maar we staan machteloos als het gaat over belangrijke beslissingen die in onze naam worden genomen, en die vaak tegen onze belangen ingaan.

Hoog tijd om de democratie uit het stemhokje te halen. We moeten democratie alledaags maken. In de eerste plaats moeten we democratie beoefenen in onze familie, op ons werk en op school vanaf jonge leeftijd. Werkplaatsdemocratie wordt steeds populairder: hierbij worden cruciale beslissingen in een bedrijf pas genomen na overleg met alle werknemers. In sommige bedrijven worden managers zelfs gekozen door de werknemers, of in het meest radicale geval wordt elke vorm van hiërarchie afschaft (Horizontalidad).

Een volgende stap is het toelaten van meer democratie op buurt- en gemeenteniveau, bijvoorbeeld door participatieprocessen rondom financiën en planning. Ik heb het dan bijvoorbeeld over de Burgerbegroting, waarbij inwoners elk jaar bij elkaar komen om de uitgaven in de wijk te bediscussiëren en te beslissen waar wel en niet meer geld aan wordt uitgegeven.

Dit leidt tot meer debat en meer politieke tegenstellingen in het publieke domein. Daar moeten we niet bang voor zijn. We hoeven het niet overal over eens te zijn. We moeten experimenteren met talloze vormen van democratie, met vallen en opstaan. Het onderwerp is te belangrijk om te hopen op een eenduidige oplossing, of een antwoord van 'de experts'.

14: VERVANG DEEL VAN VERKIEZINGEN DOOR LOTING

Vervang deel van de verkiezingen door loting. Idee van: David van Reybrouck, cultuurhistoricus, archeoloog, schrijver

Probleem:

Het vertrouwen in de democratie is schrikbarend laag

Oplossing:

Vervang een deel van de verkiezingen door een systeem van loting

Toelichting:

Ons democratische stelsel loopt tegen zijn grenzen aan. In een kennis- en communicatiesamenleving als de onze hebben burgers meer recht op inspraak.

De representatieve democratie raakt snel in het slop. De legitimiteit van het systeem neemt af door een terugloop in het ledenaantal van politieke partijen, het feit dat minder mensen gaan stemmen en het stemgedrag van burgers steeds grilliger wordt. 'Het vertrouwen in de democratie is in een vrije val beland, het gaat echt in sneltreinvaart achteruit. Burgers vertrouwen politici niet meer, en omgekeerd. In de Europese Unie is het vertrouwen in de nationale parlementen in tien jaar tijd gezakt van 38 naar 26 procent. Dat is een hallucinant cijfer.'

Daarnaast is het democratisch systeem vastgelopen omdat politici geen beslissingen durven te nemen uit angst bij de volgende verkiezingen niet herkozen te worden. Dit leidt tot een soort democratisch vermoeidheidssyndroom.

De sleutel naar een bestuursvorm waarbij het volk zich werkelijk uitspreekt, ligt in het democratische beginsel van het klassieke Athene: loting. 'We zijn democratie volkomen synoniem gaan beschouwen aan verkiezingen - het rood maken van een bolletje eens in de zoveel jaar. Ik trek dat in twijfel. Met democratie wordt al drieduizend jaar geëxperimenteerd, en pas de laatste tweehonderd jaar via verkiezingen. Er zijn andere procedures denkbaar. Loting bijvoorbeeld. Je zou je kunnen voorstellen dat de Senaat in België, en wellicht ook die in Nederland, de plaats wordt waar de leden zijn ingeloot. Die mensen hoeven zich niet te bekommeren over de volgende verkiezingen, en kunnen zich helemaal richten op het algemeen belang dat in het huidige bestel steeds meer in de verdrukking komt.'

15: EEN NATIONALE DISCUSSIEDAG

Een vrije debatdag vóór elke verkiezing. Idee van: Eva Reijman, politiek filosofe (Wageningen UR)

Probleem:

Te weinig mensen doen mee aan het publieke debat.

Oplossing:

Een vrije debatdag vóór elke verkiezing

Toelichting:

Nepnieuws, massamedia, 'filter bubbles': de kwaliteit van het publieke debat staat voortdurend voor nieuwe problemen die om verbeteringen vragen.

Juist in tijden waarin veel politieke discussie gemedieerd en verdeeld plaatsvindt, moeten we face-to-face gesprekken breed organiseren en integreren in onze instituties. Organiseer daarom een week voorafgaand aan iedere verkiezing of referendum een Discussiedag: een nationale vrije dag waarop in buurthuizen en scholen alle burgers de agenda van de dag bepalen, meedoen aan discussies over de belangrijkste politieke thema's, en vertegenwoordigers van politieke partijen kunnen bevragen op hun standpunten.

Het idee werd uitgewerkt door de Amerikaanse politicologen James Fishkin en Bruce Ackerman. Het verbetert het publieke debat op twee manieren: (1) de dag zorgt ervoor dat de publieke discussie samenlevingsbreed georganiseerd wordt en niet voorbehouden blijft aan een politieke elite of kleine burgerpanels, en (2) dwingt politiek en journalistiek om zich te concentreren op de inhoud, op maatschappelijke uitdagingen en oplossingen, omdat die het onderwerp van deze dag zullen zijn.

Los van de inhoudelijke kant is de symbolische waarde belangrijk: ja, democratie is van iedereen, en voor politieke participatie máken we tijd.

16: EEN SPECIFIEK KIESSYSTEEM VOOR ELKE SITUATIE

Een specifiek kiessysteem voor elke situatie. Idee van: Ulle Endriss, docent kunstmatige intelligentie (Universiteit van Amsterdam)

Probleem:

Ons huidige kiessysteem biedt enkel eenheidsworst. Verschillende problemen vragen juist om verschillende democratische beslissystemen.

Oplossing:

Gebruik Kunstmatige Intelligentie om stemregels aan te passen aan elke specifieke situatie

Toelichting:

Verschillende landen gebruiken verschillende kiessystemen om politieke beslissingen te nemen. Bij de Franse presidentsverkiezingen stemmen kiezers in twee rondes, bij de Duitse Bondsdagverkiezingen mogen mensen een stem uitbrengen op zowel een partij als op een persoon, enz. Al deze kiessystemen hebben voordelen en nadelen. In feite bestaat er niet zoiets als het perfecte kiessysteem.

Dat betekent dat er geen one-size-fits-all oplossing is voor de problemen die moderne democratieën nu doormaken. We moeten niet zoeken naar één enkel nieuw kiesmodel, maar kijken naar specifieke, op maat gemaakte oplossingen voor specifieke gevallen.

Bij sommige verkiezingen zou het bijvoorbeeld een goed idee kunnen zijn om de mening van experts zwaarder te laten wegen, terwijl dat bij andere beslissingen onethisch is. Bij sommige onderwerpen kan het inbouwen van een willekeurig element in het beslissingsproces acceptabel zijn (zoals loting of munt opgooien), terwijl dit bij andere onderwerpen verwerpelijk is.

Recent onderzoek in Kunstmatige Intelligentie suggereert dat het binnen een paar jaar mogelijk moet zijn om automatisch op maat gemaakte stemregels te ontwerpen voor specifieke situaties, gebaseerd op een lijst van vereisten die relevant zijn in die situatie. Dat is een kans die we moeten omarmen.

17: MEER POLITIEK ENTERTAINMENT

Meer politiek entertainment. Idee van: Mark Boukes, politicoloog en communicatiewetenschapper (Universiteit van Amsterdam)

Probleem:

Nederlanders begrijpen het politieke proces niet meer

Oplossing:

Maak meer programma's zoals Borgen en Zondag met Lubach

Toelichting:

Voor een goed functionerende democratie is het essentieel dat iedereen zich betrokken voelt bij wat er in de politiek gebeurt, of dit nu rechts- of linksom is. Politieke aversie of cynisme leidt tot wantrouwen jegens het establishment en desinteresse. Demagogen maken daarvan graag gebruik. Cruciaal om dit te voorkomen is dat mensen geïnformeerd zijn over het politieke proces en begrijpen welke overwegingen politici maken voordat ze (impopulaire) maatregelen nemen. Dit kan uiteraard via de traditionele media (televisienieuws en krant), maar de oplagecijfers dalen en televisiekijkers verplaatsen zich naar het internet in hun comfortabele echo chambers en filterbubbletjes (al lijkt dat in Nederland nog wel mee te vallen). 

Nederlanders hebben veel alternatieven om de nieuwsmedia te omzeilen en zich op meer vermakelijke mediavormen te storten. Binnen deze oorzaak van het probleem ligt mogelijk ook een potentiële oplossing. Door politiek en entertainment te vermengen kunnen mensen tegelijkertijd vermaakt worden en iets opsteken over politieke zaken. Wanneer genres zoals politieke fictie (bijv. Borgen, House of Cards) en politieke satire (bijv. Zondag met Lubach, De Kwis) de democratie in een spannende, informatieve en opiniërende vorm aan kijkers voorleggen (en dit ook online beschikbaar is, NPO) dan zou dat wellicht een brug kunnen slaan tussen de politiek en de (nog) niet-geëngageerde burger.

18: VERKIEZINGSDEBAT OP SOCIAL MEDIA

Verkiezingsdebat op sociale media. Idee van: Bregje Dijksterhuis, juriste (Hogeschool van Amsterdam)

Probleem:

De democratie is voor veel mensen complex en daardoor ontoegankelijk geworden.

Oplossing:

Organiseer een verkiezingsdebat op social media waarbij partijen worden gedwongen hun standpunten kort en begrijpelijk te verwoorden

Toelichting:

In de huidige kiezersopstand zie ik veel gelijkenissen met de revoluties in de negentiende eeuw. In het licht van de industriële revolutie eisten mensen dat hun bestaanszekerheid werd gegarandeerd.

De IT-revolutie heeft momenteel geleid tot een 'Digital Divide': een grote tweedeling tussen de profiteurs van de digitale innovatie en de slachtoffers ervan. Die laatste groep betreft kwetsbare mensen, die ernstig ziek zijn, schulden hebben of in een (v)echtscheiding liggen. De grootste groep in beschermingsbewind in Amsterdam zijn alleenstaande middelbaren tussen 50-65 jaar; het koopkrachtverlies van moeders na scheidingen is gemiddeld 23%; ZZP'ers zijn kwetsbaar. In de emotionele warboel van hun leven moeten zij omgaan met rationele digitale systemen - een onmogelijke match.

Wie kijkt naar de toename van het aantal onder bewindstellingen en vechtscheidingen of de afbraak van zorg- en onderwijsvoorzieningen, hoeft zich niet af te vragen waar de kiezersopstand vandaan komt. Het is eerder een raadsel waarom deze 'slavenopstand', om Joris Luyendijk te parafraseren, niet eerder heeft plaatsgevonden.

Democratische vernieuwing moet tegemoetkomen aan de behoeften van achtergestelde groepen door (1) interesse en compassie voor die groepen tot uitgangspunt te maken; (2) simpele oplossingen aan te bieden die iedereen kan begrijpen en de toegangsdrempels verlaagt (3) een vorm en toon te kiezen die past binnen het format van de sociale media.

Op die manier wordt het democratische systeem toegankelijk voor iedereen. Je zou kunnen zeggen: 'het wordt zelf populistisch'. Dat neemt populistische partijen - die wel de toon vinden die achtergestelde groepen aanspreekt maar geen beleid voor hen maken - de wind uit de zeilen.

Een concrete oplossing die hier goed op aansluit is dat er ook een verkiezingsdebat plaatsvindt via social media. Het moet zo toegankelijk mogelijk voor alle burgers worden aangeboden. Er moet een online forum komen waarop politieke partijen via de '140-tekens'-regel, 3-minuten animatiefilmpjes (zie bijv. school of life op youtube) en aansprekende beelden met elkaar in debat gaan. Burgers kunnen reageren en met elkaar in gesprek gaan in de 'commentaar-sectie'. Politieke partijen komen met concrete oplossingen voor de dagelijkse sores in het leven van burgers en ondernemingen - bijv. geld, gezondheid, veiligheid, relaties, educatie. Het maximum aantal onderwerpen per partij is 4. Op deze wijze wordt de digitaliseringstrend een inclusief proces.