'Middeleeuwse artsen dachten dat bier gezonder was dan water'

Wat ons bier toen én nu vertelt over de samenleving

Bier weerspiegelt het gedachtengoed van de samenleving waar het gebrouwen wordt, ontdekte historicus Leen Alberts. Zo zegt de huidige bierhype veel over onze hang naar kleinschaligheid en authenticiteit.

Het is een veelgehoord verhaal: de middeleeuwers dronken bier omdat gewoon water te gevaarlijk was voor consumptie. Maar dat is hooguit een beetje waar, zegt Leen Alberts, geschiedenisdocent aan de Hogeschool Utrecht en volgende week te gast in het KennisCafé over bier in De Balie in Amsterdam. 'Er was, zeker buiten de steden, best putwater. Maar bier is lekkerder, voedzamer. En minder kil en vochtig dan water, wat artsen toen beter leek voor de gezondheid.'

Het andere verhaal is dat door al dat bier iedereen dag en nacht teut was.

'De suggestie is altijd dat arme mensen landlopers en dronkelappen waren, maar ik denk dat vooral de elite zich veel drank kon veroorloven, met name wijn. Drank was wel overal, volwassenen, kinderen, iedereen dronk. 1 tot 2 liter per dag was gangbaar. Overeenkomsten werden ermee beklonken, op ieder feest was er drank. Zelfs op begrafenissen liet men zich vollopen.'

U promoveerde eerder in Leiden op de brouwerijcultuur van Amersfoort in de late Middeleeuwen. Wat kwam eerst voor u, het bier of de wetenschap?

'Ik ben geen thuisbrouwer, maar wel liefhebber. De bierbrouwerij geeft je als historicus vooral prachtig zicht op het functioneren en de economie van een stad. Ik wist dat Hollandse steden als Haarlem, Gouda en Delft grote biersteden waren. Maar in 't Sticht was Amersfoort van vergelijkbaar belang. Een exporteur tot Gelderland en mogelijk Friesland toe. De bisschop van Utrecht alleen al bestelde er jaarlijks vijfhonderd vaten.'

U noemt de late Middeleeuwen, de periode 1300-1600, de Gouden Eeuw van het bierbrouwen.

'Bier had een enorm economisch belang. Steden als Amersfoort haalden meer dan de helft van hun belastinginkomsten uit accijns op bier. Het was een populaire melkkoe. Als er geld moest komen voor een oorlog, werden er opcenten op bier gezet.'

Wat het bier in die tijd eigenlijk een beetje te drinken?

'Ik heb voor mijn onderzoek plaatselijke middeleeuwse brouwersrecepten bestudeerd en we hebben er afgelopen januari ook een nagemaakt, een hopbier uit 1475, om te zien wat het opleverde. Heel donker maar lekker spul, waarvan de vraag vooral was of al het mout de filters niet zou verstoppen. Viel mee.'

Sterk spul?

'Er was een grote variëteit, denken we. Gezien de liters per dag zal er heel wat licht bier doorheen zijn gegaan. Maar sommige soorten haalden echt de 8 procent wel. Uit de 17de eeuw is bekend dat mensen 's morgens met licht begonnen en zwaar voor de avonden bewaarden. Het huishouden van de bisschop van Utrecht kocht overigens uitsluitend zwaar bier.'

Was er zoiets als authentiek Amersfoorts bier?

Vermoedelijk hebben de Belgen en Engelsen de kunst van het brouwen met hop van de Nederlanders afgekeken

'Sterker nog, we denken bij ambachtelijke bieren tegenwoordig vooral aan Belgen en Engelsen. Maar vermoedelijk hebben zij de kunst van het brouwen met hop van de Nederlanders afgekeken. Die dat overigens weer van de Duitsers hadden geleerd, via hun contacten met de Hanzesteden.'

Er lijkt momenteel sprake van een tweede Gouden Eeuw van het bier. Begrijpt u die als bierhistoricus?

'Rond 1980 hadden we in Nederland nog tien tot vijftien brouwers en was de smaak helemaal verpilst. Nu zijn er zeker vierhonderd Nederlandse brouwers en is het aanbod heel breed. Veel kleine bedrijfjes, maar sommige groeien heel hard, zoals Jopen in Haarlem.'

Waar komt die markt vandaan?

'Het heeft naar mijn gevoel te maken met de behoefte aan authenticiteit bij mensen. We willen puur, van herkenbare grondstoffen en het liefst uit de buurt. Bier past perfect in dat idee. Bier is niet moeilijk te maken en kan ook in het klein, gewoon om de hoek. Niks procestechnologie. Gewoon een mooi amberkleurig biertje uit je eigen stad. Gebrouwen door een voormalig bankier die ook weleens iets persoonlijks aan de wereld wilde toevoegen.'

KennisCafé Bier, 20-22 uur, maandag 19 juni in De Balie, Amsterdam. Kaarten en info debalie.nl