Patrick van der Duin.
Patrick van der Duin. © TU Delft

'Lessen uit het verleden van beperkte waarde'

Historici hebben een veel te grote greep op het maatschappelijke debat in Nederland. Het is alsof we vooral in onze achteruitkijkspiegel kijken bij het autorijden, zegt universitair docent futures studies Patrick van der Duin van de TU Delft. 'Vind je het gek dat we voortdurend worden verrast door wat er opdoemt?'

Vind je het gek dat we voortdurend worden verrast door wat er opdoemt?

Toekomstonderzoeker en econoom Van der Duin is maandag een van de gasten in het maandelijkse Kenniscafé in debatcentrum De Balie in Amsterdam, dat ditmaal met vakdeskundigen radicaal vooruitblikt naar het jaar 2050. Hij zet grote vraagtekens bij de idee dat het verleden lessen biedt voor de toekomst. 'Geschiedenis herhaalt zich op de keper beschouwd nooit, zo simpel is dat. Wie dat denkt, gaat ervan uit dat je nieuwe ziekten het best met oude medicijnen kunt bestrijden.'

Volgens de Delftse onderzoeker en docent, ook verbonden aan de Fontys Hogeschool in Tilburg, kan de focus op historische parallellen zelfs contraproductief werken in maatschappelijke besluitvorming. 'Steeds verwijzen naar de Amerikaanse invasie in Irak in 2003 slaat bijvoorbeeld de discussie over grondtroepen in Syrië dood. Lessen uit het verleden zijn beperkt. Ik pleit voor meer vrijheid van denken over wat er in deze situatie zou kunnen gebeuren, lukken en misgaan.'

Geschiedenis herhaalt zich op de keper beschouwd nooit, zo simpel is dat. Wie dat denkt, gaat ervan uit dat je nieuwe ziekten het best met oude medicijnen kunt bestrijden

Gemakzucht

De automatische nadruk op historische continuïteit is volgens Van der Duin niet alleen een vorm van gemakzucht, maar heeft bij bedrijven en overheden ook te maken met gevestigde belangen. 'De meeste instanties denken op korte termijn, waar veranderingen geleidelijk gaan, behapbaar zijn en dus beheersbaar. Het echt nieuwe is ongrijpbaar en dus moeilijk op te pakken. Voor het gemak negeren ze het dan maar.'

Dat bijvoorbeeld oliebedrijf Shell in productiestudies vooruitkijkt naar 2050 noemt hij opmerkelijk, omdat op kortere termijn milieu- en klimaateisen de context totaal gaan veranderen.

De jaartallen in toekomstscenario's als het vorige week verschenen rapport Nederland in 2030 en 2050 van het Centraal Planbureau en het Planbureau voor de Leefomgeving noemt hij hoe dank ook haast ritueel en willekeurig. 'Het klinkt concreet, maar eigenlijk heeft ieder domein zijn eigen tempo van verandering. Zo concreet als 2050 voor de energiesector is, is 2030 voor een ministerie als Sociale Zaken al totale sciencefiction.'

Versnellingen

De belangrijkste les uit futures studies is misschien wel dat de toekomst altijd complexer uitpakt dan vakspecialisten of belanghebbenden denken

In het meer technische domein signaleert Van der Duin wel duidelijke versnellingen in de opkomst en ondergang van individuele producten en diensten als e-mail of Twitter, cd-spelers, elektrisch rijden en Cloud-opslag. Maar tegelijk is er op researchniveau eigenlijk geen echte versnelling te zien. 'Kennelijk heeft werkelijk nieuwe technologie een autonoom ritme.'

Van der Duin: 'De belangrijkste les uit futures studies is misschien wel dat de toekomst altijd complexer uitpakt dan vakspecialisten of belanghebbenden denken. Veel innovatie is meer een kwestie van slimme marketing dan van echte doorbraken. Mijn advies is vooral: wantrouw de hype, morgen ziet er toch weer anders uit.'

KennisCafé 2050. Maandag 14 december 20.00 uur, De Balie, Kleine-Gartmanplantsoen 10, Amsterdam. Kaarten en info op debalie.nl