'Ik klaag tabaksindustrie aan om mijn kinderen te beschermen'

Interview met Anne Marie van Veen

Anne Marie van Veen is de eerste in Europa die de tabaksindustrie strafrechtelijk aanklaagt. Vandaag werd bekend dat KWF Kankerbestrijding zich bij haar aansluit. Lees hier het interview van Van Veen dat op 12 januari in de Volkskrant verscheen.

'Weet je hoe tabaksfabrikanten kinderen noemen in hun interne stukken? Replacement smokers. Want kinderen moeten dode rokers gaan vervangen. Ik ga ook dood, ik heb longkanker, en er staat dus al een verslaafd gemaakt kind klaar om mij te vervangen.'

De opmerking over 'replacement smokers', uit de documentaire De Vervangers, maakte Anne Marie Van Veen (44) misselijk. Ze kreeg in 2014 de diagnose longkanker met uitzaaiingen in de hoogste fase - stadium IV. Van Veen begon op haar 15de met roken, nu 29 jaar geleden. 'Tabaksfabrikanten voegen opzettelijk verslavende middelen toe. Ik ben dus ook als kind bewust verslaafd gemaakt. Om een dode roker te vervangen.'

Artsen financieren proces tegen de tabaksindustrie

Huisartsen en medisch specialisten gaan de strijd tegen de tabaksindustrie financieel ondersteunen.

De vereniging Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde (NTvG), waarvan ruim 250 artsen lid zijn, heeft besloten enkele honderdduizenden euro's beschikbaar te stellen voor de strafzaak die 1.300 zieke (ex-)rokers tegen de industrie willen aanspannen.

Het was voor haar reden om een strafzaak te beginnen tegen de tabaksindustrie. Niet vanwege haar ziekte - 'laat ik het zo zeggen: ik word niet meer beter' - maar voor haar drie jonge kinderen, voor wie ze er in hun tienerjaren waarschijnlijk niet meer zal zijn. Ze wil hen beschermen tegen een rookverslaving. 'Ik weet wat het kan veroorzaken, en dat gun je niemand. En zeker niet je kind. Dit is het laatste wat ik voor ze kan doen. Ik zie het als mijn plicht als moeder.'

Van Veen stopte met roken op de eerste dag van haar eerste chemokuur. Het ene gif bestreed het andere, zegt ze. 'Chemo is smerig, het doet wat met je. Je hebt vanzelf geen zin meer in een sigaret.' Haar behandeling is palliatief; niet levensreddend, maar levensrekkend. Nadat ze twee kuren achter de rug had, kwam de kanker begin vorig jaar terug. Daarop volgden 26 bestralingen. In november kreeg ze plotseling een nieuwe tumor, in de hals, rond haar luchtpijp. Daarvoor krijgt ze nu immunotherapie, waarvoor ze elke drie weken in het ziekenhuis aan het infuus moet. Ze begint de dag met 30 milligram morfine om op gang te komen, en slikt lyrica tegen de zenuwpijn. 'Volgende week hoor ik of de immunotherapie is aangeslagen.'

'Bewust verslaafd maken is crimineel'

Als je van roken ziek wordt, zegt Van Veen, hoor je altijd het argument: eigen schuld, dat had je kunnen weten, het is je eigen verantwoordelijkheid. Maar kinderen zijn volgens haar niet oud en wijs genoeg om die verantwoordelijkheid te dragen. 'Die proberen stiekem iets uit. Een binnen vier weken zijn ze verslaafd gemaakt. Bewust. Opzettelijk. Met verslavende stoffen die oorspronkelijk niet in tabak zitten. Ik noem dat crimineel.'

Toevallig, 'heel bizar' op de dag dat wereldkundig werd dat Johan Cruijff aan longkanker leed, stapte Van Veen het advocatenkantoor van Bénédicte Ficq binnen. De raadsvrouw ging akkoord met het aanklagen van de tabaksfabrikanten. Ze maakt daarbij onder meer de vergelijking met de sjoemelsoftware in auto's: volgens het onderzoeksinstituut RIVM zitten in de 'sjoemelsigaret' dubbel zoveel giftige en verslavende stoffen als op het pakje staat aangegeven. 'Je wordt belazerd', zegt Van Veen. 'Als je denkt dat je vijf sigaretten per dag rookt, zijn dat er eigenlijk tien.'

Aanklacht bevat poging tot moord, opzettelijke benadeling van de gezondheid en valsheid in geschrifte

Namens Anne Marie van Veen, longarts Wanda de Kanter, COPD-patiënte Lia Breed en alle mede-ondertekenaars op de website sickofsmoking.nl - inmiddels bijna achttienduizend - heeft Ficq de tabaksfabrikanten Philip Morris International, British American Tobacco, Japan Tobacco International en Imperial Tobacco Benelux aangeklaagd. Deze producenten, alle vier actief in Nederland, wordt poging tot moord, opzettelijke benadeling van de gezondheid en valsheid in geschrifte verweten. Het Openbaar Ministerie moet binnenkort besluiten of zij de zaak aan de rechter voorlegt.

Van Veen acht de zaak kansrijk op ten minste twee van de drie aanklachten: 'Opzettelijke benadeling van de gezondheid is bewijsbaar met alle verslavende toevoegingen aan een sigaret. De valsheid in geschrift eveneens.'

Manipulatie

Vraag een willekeurige ouder of hij wil dat zijn kind gaat roken en ze zeggen allemaal: nee, dat is slecht.

Anne Marie van Veen

In de aangifte wordt gesteld dat ongeveer 30 procent van het gewicht van een sigaret uit toegevoegde stoffen bestaat, meer dan zeshonderd in totaal, waarvan een deel aantoonbaar schadelijk is voor de gezondheid. Advocaat Ficq zegt hierover: 'Toen ik me ben gaan verdiepen in alle additieven die de verslaving veroorzaken en bevorderen, viel ik van mijn stoel van verbazing over wat er allemaal aan gemanipuleerde componenten in een sigaret zit. Met maar één doel: mensen verslaafd maken.'

Elke dag beginnen gemiddeld 120 kinderen in Nederland voor het eerst met roken, blijkt uit onderzoek van het RIVM. Rookverslaving leidt tot bijna 20 duizend Nederlandse doden per jaar, en jaarlijks 6 miljoen doden wereldwijd. 'Het is toch idioot dat we onze kinderen een rijbewijs moeten beloven op voorwaarde dat ze niet voor hun 18de gaan roken?' zegt Anne Marie van Veen. 'Vraag een willekeurige ouder of hij wil dat zijn kind gaat roken en ze zeggen allemaal: nee, dat is slecht. En toch gaan elk jaar ruim veertigduizend minderjarigen roken. Als ouder ga je er niet alleen over. Het imago van roken-is-stoer speelt een grote rol, een imago dat de tabaksindustrie in vijftig jaar zorgvuldig heeft opgebouwd. Tel daar de verslavende ingrediënten bij op, en je staat als ouder machteloos.'

Roken is niet verboden. Waarom richt u uw aanklacht tot de fabrikanten? Waarom niet tot de politiek?

'We richten ons nu in het strafrechtelijk traject op de pleger van alle ellende, de politiek komt later aan de beurt. De politiek zegt: we hebben de toegestane leeftijd voor roken al verhoogd naar 18 jaar. Daar schiet je als ouder niets mee op, want daaraan laten kinderen zich niks gelegen liggen. We weten allemaal dat de overheid veel verdient aan de opbrengsten uit de belastingen op tabak. Daarom worden de fabrikanten niet keihard aangepakt, ondanks de zorgplicht en het besef daarvan dat minister Schippers heeft. Maar wat iedereen zich te weinig lijkt te realiseren: de kosten van de schadelijke effecten van roken zijn veel hoger, en voor de mensen zijn de gezondheidseffecten van het roken helemaal niet te overzien.'

Waarom klaagt u de industrie strafrechtelijk aan? Waarom eist u niet gewoon een schadevergoeding?

Mensen lijken zich te weinig te realiseren dat de kosten van roken veel hoger zijn

'Van die fabrikanten wil ik geen enkele cent aannemen. Dat zou betekenen dat ze hun criminele praktijken kunnen afkopen en voortzetten. Mijn doel is niet om iemand achter de tralies te krijgen. Wel hoop ik dat een rechter de tabaksindustrie zodanig op de vingers tikt dat die geen bestaansrecht meer heeft. Jarenlang waren de fabrikanten meedogenloos naar ons, het wordt tijd dat we de rollen eens omdraaien.'

Roken kost meer dan je lief is

Roken kost de wereldeconomie bijna 944 miljard euro per jaar. Die schade wordt vooral veroorzaakt door hogere zorgkosten en verloren productiviteit van werknemers. Dat bleek deze week uit onderzoek van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en het Amerikaanse National Cancer Institute. De kosten van het roken zijn niet in evenwicht met de belastingopbrengsten, die in de periode 2013-2014 zo'n 254 miljard euro bedroegen.

Een kwart van alle Nederlanders rookt. Het aantal rokers daalt, maar minder snel dan in veel andere landen. In de Verenigde Staten bijvoorbeeld voerde president Obama de afgelopen jaren zulke strenge antitabaksmaatregelen in dat het aantal rokers daalde van ruim 20 naar 15 procent. In Groot-Brittannië is het aantal rokers (17 procent) door strenge regelgeving nog nooit zo laag geweest.

Longkanker is lang niet de enige ziekte die door roken wordt veroorzaakt. De afgelopen vijftig jaar is die lijst gegroeid naar ruim dertig aandoeningen. Mackenbach zette ze op een rij voor een artikel dat zaterdag in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde verschijnt: van dertien typen kanker, COPD (ontstoken en beschadigde longen) tot hart- en vaatziekten en verminderde vruchtbaarheid. Ook over de risico's van meeroken wordt steeds meer bekend: inmiddels is van veertien aandoeningen duidelijk dat de kans erop flink toeneemt als in de omgeving wordt gerookt. Tien daarvan gelden voor (ongeboren) kinderen. 'Het beeld wordt steeds grimmiger', concludeert Mackenbach.

Roken is nog slechter dan lang werd gedacht. Bij rokers is de kans op vroegtijdig overlijden niet twee keer, maar drie keer zo hoog. Dat blijkt uit Amerikaans en Australisch onderzoek. Volgens hoogleraar maatschappelijke gezondheidszorg Johan Mackenbach (ErasmusMC) komt dat doordat de recente generaties rokers op jongere leeftijd zijn gaan roken en meer hebben gerookt dan voorgaande generaties.

Op de Europese tobacco control scale, waarmee tabaksontmoediging tussen landen wordt vergeleken, staat Nederland op een dertiende plek. Landen als Groot-Brittannië en Ierland doen het veel beter, zegt Mackenbach. Daar zijn bijvoorbeeld de prijzen veel hoger, waarschuwt de overheid jongeren in gerichte campagnes om niet te gaan roken en wordt meer gedaan om rokers te helpen met stoppen.

Bij langdurig gebruik overlijdt de helft tot tweederde van alle rokers aan tabaksgebruik. Een kwart van de rokers haalt zijn pensioen niet.

Dit artikel verscheen op 12 januari in de Volkskrant