Knaifel: Lamento e.a.

Er zijn weinig componisten die zulke gaten in hun muziek durven laten vallen als Alexander Knaifel. Toen de Nederlandse Opera in 2001 diens Alice in Wonderland in première bracht, was de verwarring groot. De man uit St.-Petersburg bleek een opera te hebben afgeleverd waarin de zangers uitblonken in niet-zingen. Vaak was het enige geluid in Knaifels wondere wereld een zacht getik, of een bijna onhoorbaar geschuifel. Zo gaat het ook met Knaifels carrière. Af en toe hoor je iets van hem. Ditmaal via een cd - een fraaie productie rond de Russische cellist en ensembleleider Ivan Monighetti. Knaifel (1943) leidde de opname. Hij is zelf ook cellist geweest, in de leer bij Rostropovich. In die jaren moeten de ideeën zijn ontkiemd die in 1967 tot zijn Lamento voor cello solo hebben geleid, een stuk dat Knaifel in 1987 herschreef. Het is een extreem in zichzelf gekeerde compositie. Er vallen stiltes in van pijnlijk lange duur. Het begint met woeste uithalen, die zowel aarzeling als grimmigheid uitdrukken. Elke haal is een zelfoverwinning. Na vijf minuten treedt een bijna comateuze toestand in: een stilte van 30 seconden, gevolgd door bijna onhoorbaar gekriebel, waaruit minuten later een klaagmotief voortspruit. Dat is zo grimmig dat het onbewerkbaar lijkt en zichzelf alleen maar herhaalt. Na een tweede coma volgt een  meersnarengebrom van  fascinerende samenklank.   Blazjenstva heet Knaifels ensemblestuk uit 1996 waarin Monighetti optreedt als cellist, pianist en dirigent. Een vliegende keeppositie van waaruit Monighetti twee solovocalisten, een stoet contrabassen en unisono zingende mannen en vrouwen onder zijn hoede heeft - maar dat merk je pas geleidelijk. Dit is muziek die haar doel, een verklanking van Christus' zaligspreuken, niet zomaar prijsgeeft. Zachte akkoorden; solostemmen die opduiken als klinkende geestverschijningen; bassengebrom; na zeventien minuten de eerste koorklank.   Jezus heeft hier vele stemmen. Allemaal fascineren ze. Bij het label ECM, gespecialiseerd in quasi-archaïsche zweefmuziek, zullen ze er blij mee zijn. Maar een leverancier van Rusland-new age kan Knaifel niet worden genoemd. Daarvoor is zijn muziek te eigenzinnig. En te vanzelfsprekend - alsof ze er altijd is geweest.