Orphans

Het bericht dat Tom Waits in een gelimiteerde oplage een driedubbele cd zou uitbrengen met niet eerder uitgebracht materiaal, was ook op te vatten als een zwaktebod. Had Waits thuis in Californië zijn kasten geleegd en wat oude vodden verzameld om die vervolgens met een strik erom als een eenmalige luxe-editie voor de kerst aan zijn fans aan te bieden? Wanneer je het uiteindelijke resultaat Orphans (drie cd's met 56 nummers waarvan 30 nooit eerder uitgebracht en de rest bestaande uit covers, en liedjes van soundtracks en andere gelegenheidsuitgaven) in handen hebt, is de twijfel nog niet weg. Is dit nou alles? Een weinig opzienbarend kartonnetje op cd-formaat met in een boekje, naast alle teksten, wat pagina's met zwart-wit foto's op postzegelformaat. Allemaal aardig verzorgd, maar niet het beloofde ambachtelijke handwerk. Zou Waits wel eens een cd van De Kift hebben gezien? Maar goed, als deze cd eenmaal uitverkocht is, komt er een 'gewone' editie. Al die ophef over de vermeende luxeverpakking had dus beter achterwege kunnen blijven, want het leidt af van de muziek en die vormt binnen het toch al grootse oeuvre van Tom Waits een nieuw hoogtepunt. Zijn liedjes zijn dit keer gerangschikt in drie verschillende toonaarden. Een cd Brawlers, waarop Waits woest tekeer gaat binnen genres als blues, boogie, gospel en zelfs rockabilly. Dit is Waits zoals die op zijn laatste plaat Real Gone al te horen was. Echo's van Captain Beefheart klinken door en Waits maakt het vooral de liefhebbers van zijn werk uit de jaren zeventig niet gemakkelijk. Maar dan komt het liedje Road To Peace voorbij. Even geen verhalen meer over honden en met visgraten ontsnappende gevangenen, maar een bijna verbeten relaas over de rol van de VS in de Palestijnse kwestie, opgehangen aan het verhaal over een zelfmoordterrorist in Jeruzalem. Waits zingt het met een van ontroering gebarsten stem over een bijtende bluesgitaar: 'Once Kissinger said we have no friends, America only has interests.' Hier verschuilt Waits zich niet achter allerlei vreemde types en karakters van de zelfkant van de maatschappij, maar is hij echt zichzelf. Op de tweede cd Bawlers komt hij de liefhebbers van de nachtclubblues, die zijn jarenzeventigwerk kenmerkte, het meest tegemoet. Twintig vaak kleine, tedere liedjes vol melancholie, vaak ingehouden gezongen. Hier is Waits binnen genres als country, blues en andere americana het meest stijlvast, met Young At Heart van zijn held Frank Sinatra als apotheose. Van alle cd's die Waits pakweg sinds Rain Dogs uit 1985 heeft uitgebracht, is dit schijfje misschien wel de mooiste. Bastards, de derde cd van Orphans, schiet muzikaal alle kanten op, met traditionele folk (Two Sisters), een Disney-liedje (Heigh Ho) en odes aan twee andere bronnen van inspiratie: Charles Bukowski, van wie hij het verhaal Nirvana voorleest, en Jack Kerouac, die met twee liedjes wordt geëerd. Ook mooi op zijn plaats valt hier het al eerder uigebrachte King Kong van Daniel Johnston. Het is al met al een monumentaal werk, dit Orphans. Hoewel het meeste recent lijkt opgenomen, met onder anderen zoon Casey op drums, en de liedjes volgens Waits vooral komen uit de sessies voor Mule Variations (1999) en Real Gone (2004), overtreft veel materiaal hier beider albums in kwaliteit. Hoe knap ook, aan Waits latere werk ontbrak de eenheid die bijvoorbeeld zijn meesterwerken Swordfishtrombones en Rain Dogs midden jaren tachtig wel hadden. Ook daarop dwaalde Waits langs talloze muzikale stijlen, maar fragmentarisch klonk het vreemd genoeg nooit. En dat is ook het knappe aan Orphans: de liedjes zijn zo uitgekiend gerangschikt, dat de muzikale en verhalende rijkdom geen enkele keer overdadig overkomt. Waits de melancholicus, Waits de liefhebber van het weirde Amerikaanse muzikale erfgoed en Waits de verhalenverteller met een voorkeur voor de buitenstaanders en verdoemden: ze vinden elkaar hier als nooit tevoren.