Mahler, symfonieën en liederen

Het Mahler-Haitinkgala van dinsdag in het Concertgebouw zal spoedig zijn weg vinden naar de cd en de dvd. Voor Bernard Haitink betekent dat: opnieuw een Vierde Symfonie van Mahler in de platenkast. Als chef van het Concertgebouworkest had hij al twee opnamen van Mahlers Vierde op zijn naam. In 1992 kwam er nog een bij, gemaakt met de Berliner Philharmoniker. Daarna bracht de NPS de Vierde onder Haitink uit in een cd-box met opnamen uit de jaren tachtig van Haitinks Mahler-kerstmatinees met het Concertgebouworkest. En daarvan is nu ook de versie met beeld in roulatie gebracht, op vier dvd's. Gustav Mahler (1860-1911) zei ooit dat zijn tijd nog zou komen. Als een componist (postuum) garen heeft gesponnen bij de ontwikkeling van de platenindustrie, dan is het inderdaad Mahler, en als één componist zich bij de fragmentering van die industrie heeft gehandhaafd op cd, dan is dat eveneens Mahler. In 1985, toen de Mahlerliefde hausse-achtige vormen begon aan te nemen - mede door Haitinks in heel Europa uitgezonden Kerstmatinees - telde een Canadese Mahlerdiscograaf wereldwijd 619 opnamen van Mahlers composities. Tien jaar later waren dat er 1168. Nog eens een decennium verder zijn er opnieuw complete cycli klaar, respectievelijk in de maak, met Chailly, De Waart, Rattle, Boulez, Tilson Thomas en Fischer. De dvd-box met kerst-Haitinks is in zoverre 'compleet', dat alle matinees met Mahler erop staan. Aan de symfonieën 6 en 8 kwam Haitink in dit Eurovisiekader niet meer toe. Aan het belang van de uitgave doet dat niets af. Temidden van jaarlijks ververste bloemstukken uit Aalsmeer zie je Haitink, onder beeldregie van Wilhelmina Hoedeman en Hans Hulscher, van voren, van achteren, van opzij en recht van boven. Het camerawerk is doordacht en legt allerlei essenties van het dirigeermétier vast, registreert intense interactie, en legt iets bloot van de magie waarmee muzikale energieën zich bundelen tot een complex van soms monsterachtige proporties. Mahlers Vierde, in 1982 uitgevoerd met Maria Ewing als sopraan, en met Jaap van Zweden als concertmeester van een orkest dat op bijna alle posten van het huidige afwijkt, klinkt 'losser', minder uit één stuk dan die van de actuele Haitink. Die heeft een stadium van genade bereikt waarin hij de dubbelzinnig-kalme Vierde, gecontroleerd tot in de kleinste details, uit één concept van 59 minuten tovert. Maar ontwapenend klinkt die oude Vierde zeker. Fraai-geserreerd klinken de Vijfde en de Negende (Haitinks laatste kerst-Mahler, met het beroemde vallende dirigeerstokje aan het slot). Het monumentaalst is de Tweede, met zeldzame agonie in de Todtenfeier, en bekroond door breed uitwaaierende wederopstandingsvisioenen, met Jard van Nes (mezzo) en Roberta Alexander (sopraan) als zingende zusjes en boodschappers van het eeuwige leven.