Buxtehude, Opera Omnia I.

Ton Koopman, die zijn Amsterdam Baroque Orchestra (ABO) wegens subsidienood dreigt te herdopen tot Amsterdam-Bordeaux Orchestra (ABO), heeft afscheid genomen van Bach. Dat wil zeggen: van zijn project met alle 215 cantates van J.S. Bach. Het gevoel van weemoed dat trouwe Koopman-volgers eerder al bekroop na twaalf jaar concertbezoek, sijpelt nu door naar de platenkoper. Na box 22, met de cd's 64 tot en met 66, valt geen aflevering meer te verwachten, tenzij de honderd cantates die na Bachs dood zijn verdwenen alsnog boven water komen, maar dat kan nog even duren. Intussen is Koopman aan een nieuw levenswerk begonnen: het verzamelde oeuvre van Dietrich Buxtehude (1637-1707). Deze componist en organist uit Lübeck is vaak bestempeld als 'voorloper van Bach', en inderdaad zou Bach Bach niet zijn geweest als Buxtehude er niet was. Maar juist de eer van het voorloperschap heeft de kijk op Buxtehudes originaliteit vertroebeld. Koopman wil zijn nieuwe cyclus verspreid over vijf jaar uitbrengen. De eerste aflevering omvat twee cd's met clavecimbelwerk, volgens Koopman omdat dit onderdeel van Buxtehudes oeuvre minder bekend is dan de kwaliteit rechtvaardigt. Maar eigenlijk geldt dat voor bijna al het werk van Buxtehude, ook voor zijn oratoria. Het is denkbaar dat Koopman, die voor zijn Bachplaten al een hypotheek op zijn huis moest nemen, rustig heeft willen beginnen met Buxtehude, productietechnisch gezien. Muzikaal ligt het anders. Rust is niet het eerste dat opvalt aan Buxtehudes klaviermuziek. Als organist hoorde hij tot de 17de-eeuwers die, als ze het op hun heupen hadden, de kerken van Noord-Duitsland onveilig maakten met grillige, overweldigende en soms verbluffend dissonante uitingen van stylus phantasticus. Ook in zijn clavecimbelwerk kon Buxtehude buitelingen en glijvluchten maken, zoals in het Preludium manualiter in g dat Koopman heeft uitgekozen als uitsmijter. Koopman toont gevoel voor dramaturgie in de opbouw van zijn plaatafleveringen. Zijn nieuwe cyclus begint met La Capricciosa, 32 variaties op een simpel schema, dat Buxtehude aanvankelijk nogal gehoorzaam en kleinmeesterlijk (100 procent 'voorloper') invult. Rond variatie 8 begint Buxtehude, zonder het simpele grondpatroon te verlaten, steeds verrassender uit te halen, groeiend naar 100 procent grootmeester. Koopmans vertolkingskunst ademt een onverstoorbaarheid die zich soms laat verwarren met doofheid voor verrassingen. Met Buxtehude gaat hij niettemin vaak de diepte in, ook in de danssuites waarin Buxtehude met courantes, sarabandes, gigues en filosofisch klinkende allemandes strooit. Jammer dat Koopmans toelichter, de barokvorser Christoph Wolff, niet wil uitleggen wat het verschil is tussen een sarabande en een sarabande d'amour.