Verzameld werk 3

'De neerlandistiek bestaat al heel lang', schreef Karel van het Reve (1921-1999) in 1971. Dan weet je al dat er een ijskoude uitbrander gaat volgen. Maar welke? Niet zo ongeduldig, eerst nog wat warmdraaien. 'Er zijn oneindig veel leraren Nederlands, en tal van tijdschriften die namen dragen als Onze Taaltuin.' Dat kan nooit goed aflopen. 'Beschrijvingen van het Nederlands worden al honderden jaren gemaakt.' Nu liggen we op het hakblok, en Karel heeft zijn bijl geheven voor de finale slag. 'Maar er schijnt nog nooit een Nederlander op het idee te zijn gekomen om eens te formuleren wat het verschil is tussen het bepaalde en het onbepaalde lidwoord in onze taal, of nog beter wanneer men moet zeggen de hond, wanneer een hond, wanneer hond, wanneer die hond, en wanneer zijn (mijn, dijn etc.) hond - de vijf varianten waaruit een Nederlands sprekende Rus moet kiezen als hij in zijn eigen taal sobaka zou zeggen.'

Een voorbeeld van een vernietigende eenvoud. Om het karwei af te maken, stampt de essayist de aarde nog wat aan: 'Men heeft waarschijnlijk dikke boeken geschreven over de herkomst van het Nederlandse lidwoord, maar wat het betekent, wat het eigenlijk is, weet men niet. Daar heeft nog nooit iemand zich in verdiept.' Nu veegt hij de laatste stofjes van zijn jas, alvorens het onderwerp achter zich te laten: 'Dit ondanks het voortdurend oprichten en bezetten van instituten voor neerlandistiek en bijeenkomsten van neerlandici die soms jaren duren.'

Had u verder soms nog wat? Midden in de tijd van studentenopstanden veegt de slavist de vloer aan met de dwaasheid, die niet alleen ver weg, in de barre politiestaat die de Sovjet-Unie dan is, kan worden aangetroffen. Niet één neerlandicus doet iets nuttigs, is de verbluffende slotsom die we beschaamd moeten trekken, ook nu nog, tien jaar nadat de hoogleraar en vertaler is overleden.

'Er zijn twee manieren om een bewering kapot te krijgen', kan Karel van het Reve openen, en die zin verraadt iets van zijn methode: beweringen kunnen hard lijken, maar met het juiste wapen (een stalen redeneertrant, geestig en met voorbeelden die je met stomheid slaan, waardoor je vakkundig op achterstand wordt gezet) blijken ze zacht als boter te zijn.

Het is een lucide soort pesten, niet alleen om het plezier van het nuchter redeneren, maar ook uit aangeboren achterdocht tegen van alles dat we voortdurend voetstoots aannemen. Waarom eigenlijk? Alsof er in een vrij en democratisch land geen mythes zouden bestaan. Je breekt er ook hier je nek over. 'De mythe van het Nederlandse verzet is even dwaas als de mythe dat de Duitsers het buskruit hebben uitgevonden. Reeds de Duitse dichter en publicist Heinrich Heine (1797-1856) heeft erop gewezen dat slechts één Duitser, zekere Schwarz, het buskruit heeft uitgevonden. Van de andere Duitsers kan worden gezegd dat zij het buskruit níet hebben uitgevonden.'

Je hoort vaak zeggen dat je door lezen bij slecht licht je ogen bederft. Nu kun je daar een onderzoek naar verrichten - heeft nog nooit iemand gedaan - maar nog effectiever is het om die bewering te confronteren met een andere bewering. 'Wie zegt 'door lezen bij slecht licht bederf je je ogen' kan aan het wankelen worden gebracht door de vraag wat hij vindt van de bewering 'door luisteren naar zachte geluiden bederf je je oren.'

In het derde deel van het Verzameld Werk zijn de vier essaybundels gebundeld die Karel van het Reve publiceerde in de jaren 1969-1972, met als extra attractie liefst 350 pagina's met ongebundelde stukken uit diezelfde periode, in hoofdzaak lezingen en bijdragen aan Hollands Maandblad en NRC Handelsblad. Voor die krant schreef hij onder het oerhollandse pseudoniem Henk Broekhuis.

Dan leverde hij bijvoorbeeld een tv-kritiek over voetbalcommentatoren: Henk Terlingen maakte nooit fouten, Herman Kuiphof om de haverklap. Dan zou je denken dat Terlingen geliefd was. Maar nee, 'de fouten en misslagen van Kuiphof vergroten zijn populariteit.' Het publiek ziet jou als een van hen, wanneer je onverstoorbaar zegt: 'Na zeven minuten spelen, wat zeg ik, na zeventien minuten spelen...' Iemand die vrolijk en moeiteloos zegt 'zestien minuten en vierendertig seconden na de aftrap...' maakt ons nerveus. Wij vertrouwen dat briljante niet, zegt Karel. 'We hebben soms het gevoel dat Henk een loopje met ons neemt.'

Fouten zijn goed, feilloosheid maakt impopulair. Me dunkt dat aankomend Journaal-lezer Rob Trip hier zijn voordeel mee kan doen, wanneer hij in 2010 de populaire Philip Freriks (die de gave van de aandoenlijke verspreking bezit) gaat opvolgen. De duimen gaan omhoog, meneer Trip, zodra u de eerste naam onherstelbaar verhaspelt. Wilt u hier goed om denken?

Deze les werpt ook de vraag op, hoe het kon dat de briljante essayist Van het Reve toch op een grote populariteit kon (en kan) rekenen. Hij moet hebben geweten gevaarlijk spel te spelen, als publicist in een land dat uitmuntende scribenten en veelweters snel afdoet als onuitstaanbare betweters. Rare uitdrukking, schrijft hij in 1971, 'als het ware'. Hollanders zeggen het vaak, alsof ze schroom hebben de waarheid vierkant mee te delen. Met desastreuze gevolgen, want door te zeggen 'vier is als het ware het kwadraat van twee' wordt de mededeling onjuist. Vier ís namelijk het kwadraat van twee.

Stel je je zo op, dan wordt je vroeg of laat een 'elitaire instelling' verweten. Welnu, dat is 'een kreet die opwelt uit de keel van bepaalde mensen als zij anderen horen spreken over dingen waar zij zelf nooit van gehoord hebben'. Daar zou Van het Reve zich tegenwoordig niet geliefd mee gemaakt hebben.

Toch is hij onweerstaanbaar gebleven. Ik vermoed dat dat komt door zijn techniek: heldere stijl, geen complexe betogen, flitsende voorbeelden, en daarbij het uitgestreken gezicht van de man aan de kant, die zich door heisa niet van de wijs laat brengen. En die, heel belangrijk, zijn werkwijze niet verdoezelt of verbloemt, maar achteloos laat zien: 'Ik heb dit alles wat overdreven geformuleerd, maar toch is het zo geloof ik.' Een geleerde, maar geen onbereikbare - ons aller Geleerde Broer.