De Bijbel cultureel

Dat religie en kunst eeuwenlang een innige relatie met elkaar onderhielden, is een open (kerk)deur. Sinds zij rond 1800 haar eigen weg begon te gaan en zich van haar belangrijkste voedster losmaakte, bleef de kunst tot op heden echter gevoelig voor inspiratie door de oeroude teksten die ten grondslag liggen aan jodendom en christendom. Dat de esthetica nu niet langer in dienst staat  van  de geloofsovertuiging, is daarbij  van  geen belang. Ook de ironische, kritische of zelfs provocerende interpretatie  van  de Schrift onderstreept de immense culturele betekenis  van  de Bijbel en de universaliteit en tijdloosheid  van  de thema's die erin aan bod komen.

Nadat Meinema in 2003 De Bijbel literair uitbracht - de alom geprezen, ruim 750 pagina's tellende krachtsinspanning  van  Jan Fokkelman en Wim Weren - presenteert dezelfde uitgever nu De Bijbel cultureel, niet veel minder dik en al even prijzenswaardig. Dit nieuwe werk, geredigeerd door Marcel Barnard en Gerda  van  de Haar en bijeengeschreven door een keur aan gerenommeerde scribenten, richt zich voornamelijk op de kunst in de twintigste eeuw en betrekt daarbij zowel beeldende kunst, theater en literatuur, als film en klassieke en popmuziek. Interessant is dat het doel verder reikt dan het beantwoorden  van  de vraag of en waar in de kunsten bijbelse elementen zijn verwerkt. De vraag hoe is richtinggevend.

Het heeft een overzichtelijk opgezette, prachtig geïllustreerde, caleidoscopische encyclopedie opgeleverd, die laat zien hoe én hoezeer de moderne kunst doortrokken is  van  bijbelse verhalen, beelden en iconen. Het is een heerlijk lees- en bladerboek, niet alleen een must voor de dominee die de tekst voor zijn zondagse preek  van  een epaterende culturele insteek wil voorzien, maar verplichte kost voor iedere leek - gelovig of niet - met interesse in de kunsten en in het bezielend effect  van  de Bijbel daarop. Wie eraan begint kan het niet dan met moeite wegleggen.

De opzet is simpel. Er is gekozen voor 67 thema's die in de chronologische volgorde  van  de bijbelse canon worden behandeld. Die thema's kunnen verhalen zijn (bijvoorbeeld schepping, paradijs, zondeval, kruisiging, wederkomst), bekende bijbelfiguren (Eva, Abraham, Jozef, Mozes, Maria, Judas, Johannes) of bekende teksten (tien geboden, psalmen, spreuken, prediker, de Bergrede). Ieder thema krijgt vervolgens dezelfde behandeling. Eerst een vrij uitvoerige presentatie  van  een op dat thema geënt kunstwerk, waarna een korte karakteristiek  van  andere kunstuitingen rond datzelfde thema volgt, en het geheel tenslotte wordt afgerond met een concluderend en samenvattend essay. Deze aanpak biedt de mogelijkheid tot het leggen  van  boeiende dwarsverbanden.

Zo sprak het verhaal  van  Kaïn en Abel tot de verbeelding  van  tal  van  kunstenaars, waarbij de oorspronkelijke versie vaak een tegendraadse wending krijgt. Zoals in John Steinbecks roman East of Eden (1955) die, verfilmd met James Dean in de hoofdrol, tot een cultfilm zou uitgroeien. In roman en film wordt de broedertwist getransformeerd tot een regelrecht gezinsdrama, waarbij het heldere onderscheid tussen goed en kwaad langzaam maar zeker uit beeld verdwijnt. Maar ook in de beeldende kunst (George Grosz), het theater (Ed Hoornik), de danskunst (Hans  van  Manen), de klassieke (Henk Badings) en de populaire muziek (Elvis Costello, Bruce Springfield) en de vaderlandse letteren (Jan Wolkers in diens Kort Amerikaans) bleek dit oerverhaal een inspiratiebron  van   jewelste.

Ander sprekend voorbeeld levert Jona, de gemankeerde profeet die eerst weigert Gods opdracht uit te voeren, dan door een vis wordt opgeslokt en zich vervolgens tegen God keert met het verwijt dat Deze zich te barmhartig heeft betoond jegens de zondigende Ninevéërs.

Het bijbelboek inspireerde de Amerikaanse auteur Herman Melville tot het schrijven  van  Moby Dick, de wereldberoemde, later door John Huston verfilmde roman over een witte potvis, waarin het verhaal een opmerkelijke draai krijgt, doordat de opstandige Jona, nota bene door een dominee, geprezen wordt vanwege de overmoed waarmee hij de toorn trotseert  van  God die in Melville's roman de gestalte  van  Moby Dick aanneemt. Via Moby Dick heeft het thema weer vele anderen geïnspireerd, onder wie Joseph Conrad, Norman Mailer en Bob Dylan, maar bijvoorbeeld ook J.M.A. Biesheuvel, de stilgevallen schrijver  van  korte verhalen, die het in 'Moby God' (De wereld moet beter worden, 1984) een verrassende wending geeft. Hoofdpersoon Theo is daarin geobsedeerd door de vraag hoe hij God kan bevrijden uit het binnenste  van  een narwal, en voelt schuld aan alle leed in de wereld omdat het hem maar niet lukt.

Om de urgentie  van  De Bijbel cultureel nog eens te benadrukken, verscheen ter gelegenheid  van  de bijbeltiendaagse De karavaan, waarin tien voornamelijk jonge Nederlandse schrijvers zich laten inspireren door bekende bijbelverhalen. Sommigen blijven in hun hervertellingen dichtbij het origineel, zoals Désanne  van  Brederode in haar versie  van  Jona en Abdelkader Benali (Op de vlucht voor Herodes), anderen - Aaf Brandt Corstius (Maria en Martha) en Robert Vuijsje (Daniël in de leeuwenkuil) geven daarvan een eigenzinnige en eigentijdse variant. Veruit het mooist is het verhaal  van  Bas Heijne, die als ongelovig jongetje, te gast bij zijn gelovige vriendje, tijdens de bijbellezing na de maaltijd te horen krijgt hoe Paulus de bewoners  van  Athene tracht te bekeren tot het christendom. Voor alle goden die ze maar konden verzinnen hadden die Grieken een altaar of tempel, zelfs een leeg altaar gewijd aan 'de onbekende god'.

Die god dacht Paulus nu voor ze te hebben gevonden. Maar het blijmoedige beeld  van  dat lege altaar blijft de kleine Heijne bij. Dat hadden de Grieken niet neergezet uit angst om een god over het hoofd te zien, maar om ruimte voor het onbekende open te laten. Voor die god wil Bas zich wel buigen. Want 'Hoe zeker moet je zijn om de twijfel te kunnen huldigen?'