Oscar

In Oscar, de historische novelle van Jan Siebelink, willen twee vrienden in mei 1940 met een auto vol geld naar Engeland vluchten.

Verzenuwd vertellen, daar is Jan Siebelink een meester in. Kortademig kan hij een alinea afwerken, er gebeurt zo veel, hoe moet hij alles meedelen, en dan zijn er ook duizend halve gedachten en verwarrende gevoelens, alles loopt door elkaar, rustig maar, eerst zin voor zin op adem komen. Net alsof hij de situatie niet in de hand heeft.

Wat dat betreft is Oscar, een historische novelle die als roman wordt gepresenteerd maar net aan honderd paginaatjes telt, volkomen geslaagd. Twee Hollandse vrienden, Oscar en Id, beiden leraar Engels in Den Haag, worden in mei 1940 gemobiliseerd als de oorlog uitbreekt, en moeten via Duinkerken met een auto vol miljoenen aan guldens op de boot naar Engeland. Maar het gaat vreselijk mis aan de Noord-Franse kust, en Id overleeft het niet.

Meteen na de oorlog doet Oscar dat helse reisje over, om Ids vrouw Esmée te laten zien op welke plekken haar man in zijn laatste levensdagen is geweest. Esmée trouwens is ook al een docente Engels aan die Haagse school, en kort gezegd ging ze vroeger met Oscar, toen trouwde ze met Id, en nu ze weduwe is maakt Oscar wie weet weer een kans.

De oorlog heeft veel omgewoeld: ervóór was Id de vlotterik en Oscar (een bekende voornaam uit verhalen van Siebelink, namelijk die over zijn alter ego Oscar Kristeleijn, een kwekerszoon en leraar die op zekere dag een bloemenstal begint) de afzijdige aarzelaar. Maar in de woeling van de eerste oorlogsdagen geniet Oscar van de missie, en legt zijn timiditeit af. De oorlog als bevrijding.

Tegelijkertijd verkrampt Id, die fatalistisch en schrikachtig reageert op alle knallen boven hun hoofd. 'Id kwam terug van het meer, stappend op de bielzen van de rails. Hij zei Oscar welterusten en kroop in zijn tent. Op dat precieze moment ontspanden Oscars trekken zich.' Als even later door Duitse beschietingen de echte strijd lijkt te beginnen, wil Id met Oscar in discussie over diens poging, jaren eerder, om de reeds getrouwde Esmée te benaderen.

Op die momenten wordt de novelle te schematisch: moet Oscar zich soms ontdoen van zijn Id (freudiaans voor het door lust gedreven irrationele deel van de persoonlijkheid), teneinde Es (idem, maar bij uitbreiding te lezen als Esmée) te verwerven?

In een oorlog kan veel, ook ongehoorde dingen. De stijl van Siebelink is uitermate geschikt om de verwarring compleet te maken, met regels als regentjes: 'Er was een explosie. Het lawaai plantte zich door de grond heen voort, spon ons in. Id kwam weer overeind. Kogels zoemden, gonsden, sloegen in. Ik riep: wat ga je doen?'.

Dan ineens kan hij inzoomen op een natuurtafereeltje: 'Op de afgebrokkelde muur groeiden geel korstmos en rode steenbreek. Oscar had zich die kant op gedraaid, zag de rode, iele stengeltjes van dit muurplantje bewegen en was ontroerd'. Ook mooi: het om de haverklap opsteken van sigaretten (Lucky Strike), wat iedereen toen nog deed, maar hier grijpt Oscar deze gewoonte aan om dichter bij de (rokende) Esmée te komen.

Chaos kan moed losmaken, dat hebben al veel oorlogsverhalen bewezen. Gek genoeg kan je ego er van opbloeien, al word je daar geen leuker mens van, zoals het personage Oscar aantoont.

Onder het dunne laagje dat beschaving heet, spartelen de naakte driften. Geen conclusie om van je stoel te vallen. De attractie van deze novelle schuilt elders, in de grillige details.

'Bij welke schrijver had hij ooit gelezen dat de herinnering een grillig beest was?', vraagt Oscar zich af. Niet bij Cees Nooteboom in elk geval, want die zat in 1946 nog op het Sint-Odulphuslyceum in Tilburg. 'Herinnering is als een hond die gaat liggen waar hij wil', schreef Nooteboom weliswaar, maar toen was het al 1980, in Rituelen.