Slaven in de polder

De Nederlandse politie en justitie schieten opvallend tekort bij het bestrijden van handel in en uitbuiting van mensen, zowel in als buiten de seksbusiness.

In de raamprostitutie in grote steden werkt minstens de helft van de vrouwen onvrijwillig. Dat komt alleen al in de Amsterdamse seksindustrie neer op jaarlijks zo'n vierduizend vrouwen die tegen wil en dank seks verkopen. Sommige controleurs denken dat hun aandeel zelfs oploopt tot 85 of 90 procent. Ook in de escortservice - een groeiende branche met de onterechte reputatie dat er vooral studentes werken die zo hun studie bekostigen - zou bij zestig tot zeventig procent van de prostituees sprake zijn van dwang of uitbuiting.

Waar Zweden in 1999 een absoluut verbod op betaalde seks invoerde, koos Nederland juist voor een opheffing van het bordeelverbod in 2000. Ruim tien jaar nadat de Prostitutiewet van kracht is geworden, bestaat de meerderheid van de prostituees nog altijd uit lucratieve speeltjes van een pooier. De handel in vrouwen lijkt sindsdien zelfs toegenomen, al weet niemand hoe het precies zit. Een deel van de seksindustrie onttrekt zich namelijk aan de waarneming van controlerende instanties. Escortservice, Chinese en Thaise massagesalons vallen bijvoorbeeld buiten het vergunningstelsel.

De bestrijding van misstanden in de seksbranche is te vaak een brevet van onvermogen voor politie en justitie, zo blijkt uit de schrijnende verhalen in Slaven in de polder van Martijn Roessingh en Perdiep Ramesar. De Trouw-journalisten besteden in hun boek ook enige aandacht aan slachtoffers van mensenhandel buiten de seksindustrie, zoals de horeca en seizoenarbeid in de land- en tuinbouw. Maar de seksbranche neemt het grootste deel van het boek in beslag. Driekwart van de geregistreerde slachtoffers is nu eenmaal werkzaam in de branche waar twee sterke drijfveren van menselijk handelen samenkomen: geld en seks.

De wereld van betaalde seks is er een van angst en geweld, zo blijkt uit de vaak deerniswekkende geschiedenissen die Roessingh en Ramesar gereconstrueerd hebben op basis van interviews, publicaties en rechtbankverslagen. Vrouwen die met honkbalknuppels in elkaar worden gemept, vrouwen die ook vlak na een abortus ondanks de pijn gedwongen worden om door te werken, vrouwen die de initialen van hun pooier op hun borsten moeten laten tatoeëren, vrouwen die twaalf uur per dag en zeven dagen per week tegen hun wil seks hebben met mannen zonder er financieel zelf beter van te worden. Slachtoffers hebben lang niet altijd in de gaten dat ze slachtoffer zijn. Ze denken soms dat deze 'tijdelijke' situatie nodig is om uit de schulden te komen. Of ze houden écht van de man die hen exploiteert. Maar zelfs als ze beseffen waar ze in beland zijn, stappen ze uit vrees voor represailles niet snel naar de politie. Ze zijn immers als de dood dat ze uitgezet worden.

Nederland kent een speciale B9-regeling die vermoedelijke slachtoffers 'bij de geringste aanwijzing van mensenhandel' drie maanden bedenktijd geeft om te overwegen of ze een aanklacht tegen hun uitbuiter willen indienen. In die tijd hebben ze recht op zorg en opvang. Maar de politie is vaak zelf niet eens op de hoogte van de regeling. Er is bovendien een wachtlijst voor de toewijzing van opvangplaatsen. En ook hier speelt het strenge migratiebeleid een rol: de autoriteiten zijn terughoudend met het bekendmaken van de regeling, uit angst dat illegale migranten B9 misbruiken om aanspraak te maken op een verblijfsvergunning.

Slaven in de polder is journalistiek vakwerk. Het boek bevat niet alleen schrijnende verhalen, het laat zich tevens lezen als een aanklacht tegen politie, justitie, tal van ambtelijke diensten en instanties van zorg- en hulpverlening. Tijdens het lezen bekroop me een gevoel van schaamte. Hoe kunnen we in een van de rijkste landen ter wereld niet in staat zijn om zulke flagrante schendingen van mensenrechten op te sporen en te bestrijden? De tegenstander bestaat niet uit onverslaanbare bendes die met behulp van de modernste technologie hun belagers een stapje voor weten te blijven. Het zijn veeleer onwetendheid, bureaucratie en soms ronduit onwil die het effectief bestrijden en voorkomen van mensenhandel in de weg staan.

Het gaat om een 'ambtshalve vervolgbaar delict': een aangifte is niet nodig, de politie moet bij het vermoeden van mensenhandel een onderzoek starten. Politiekorpsen hebben andere prioriteiten. De druk vanuit de samenleving is ook niet erg groot. We hebben immers belang bij het voortbestaan van uitbuiting en mensenhandel. Champignons van 89 cent per bakje kunnen we alleen kopen over de ruggen van Poolse seizoenarbeiders, citeren Roessingh en Ramesar een vakbondsactivist. Aan basale voorwaarden voor de bestrijding van mensenhandel is niet eens voldaan. Het is toch kafkaësk dat agenten die gegevens bij de Kamer van Koophandel willen controleren leges moeten betalen.

Hoe serieus nemen mensenhandelaren de Nederlandse justitie nog als ze horen dat de Duits-Turkse Saban B. zijn celstraf van zevenenhalf jaar van het hof in Arnhem een weekje mag onderbreken, omdat hij op bezoek wil bij zijn dochtertje dat hij tijdens zijn gevangenschap verwekt heeft bij een van zijn voormalige slachtoffers met wie hij in de cel getrouwd is? De man vluchtte en enkele maanden later bleek hij in Antalya een discotheek te runnen. De politie is terecht gefrustreerd over het geringe rendement van haar werk.

Aan goede intenties geen gebrek, merken Roessingh en Ramesar aan het einde van hun boek op. En die hebben de afgelopen vijf jaar ook vruchten afgeworpen. De overheid heeft veel geïnvesteerd in onderzoek, coördinatie, samenwerking en specialisatie. Sinds de eerste veroordeling in een zaak van mensenhandel buiten de sekssector, in 2007, komen meer zaken voor de rechter en leiden processen vaker tot substantiële straffen. Er is een Nationaal Rapporteur die jaarlijks verslag uitbrengt en aanbevelingen doet. Slachtoffers worden centraal geregistreerd.

Maar we zijn er nog lang niet. Het opsporingsapparaat heeft nog te weinig greep op het verhandelen en uitbuiten van kwetsbare mensen. Er worden nog te veel fouten gemaakt. Meer afstemming is geboden, interlokaal en internationaal. En misschien hebben politie en justitie ook wel meer bevoegdheden nodig om meedogenloze uitbuiters en moderne slavendrijvers achter slot en grendel te krijgen. Bestrijding wordt pas echt effectief als de risico's voor daders groter worden en de verdiensten kleiner.