Het onvermijdelijke verlies

De vroege dood van haar moeder confronteerde schrijfster Meghan O'Rourke met een gebrek aan rituelen om te rouwen.

'Mensen die iemand hebben verloren,' schreef de Britse filosofe Iris Murdoch, 'spreken een andere taal dan mensen die dat verlies niet kennen.' Met deze woorden van Murdoch (die zelf in 2000 overleed door de ziekte van Alzheimer) begint Het overmijdelijke verlies van Meghan O'Rourke, een bespiegeling van een dochter die afscheid neemt van haar moeder.

De Amerikaanse O'Rourke werd geconfronteerd met de kloof die Murdoch beschrijft, na een uitgerekt stervensproces en de dood van haar moeder Barbara in 2008. Opeens was ze overgestoken, merkte de New Yorkse; ze sprak 'een andere taal'.

Niets is gelijkwaardiger, democratischer dan de dood. Het leek O'Rourke dan ook logisch dat de verwerking een gemeenschappelijke ervaring zou zijn. Maar ze ervoer dat de rouw in de westerse samenleving 'geprivatiseerd' is. Tradities, rituelen en taal zijn niet meer beschikbaar in het geïndividualiseerde Westen.

De afstand tussen levenden en doden is onoverbrugbaar geworden, zegt O'Rourke. Ze wilde contact met haar intimi; vertellen, vragen, huilen, wandelen, wat dan ook. Dat ging niet. 'Ik had het gevoel dat mijn omgeving mijn verdriet wilde smoren, ook al was dat goed bedoeld of ging het onbewust.'

Met dit boek (een fraaie vertaling van Paul Bruijn) doet ze een poging om de kloof te dichten. Daarbij schuwt ze het moment waarop haar moeder sterft niet. 'Daar waren we allemaal, en zij ademde nog een keer, en haar ogen gingen open en ze bekeek ons, ons allemaal, en toen ademde ze nog één keer, haar laatste adem, en wij waren daar en zij was er niet, en zelfs nu denk ik nog: toe nou, mam, blijf nog een nachtje.'

Joan Didion - een Amerikaanse legende van de non-fictie - heeft aangrijpend verteld over het verlies van haar man in Het jaar van magisch denken (2006). Dat boek begint met een moeilijk te vergeten zin: 'Je gaat aan tafel en het leven dat je kent houdt op.' O'Rouke start gewoner, met een jeugdherinnering die de lezer niet bijblijft.

Maar de kracht van Het onvermijdelijke verlies zit in de universele kwaliteit van de ervaring. Niet iedereen verliest een echtgenoot, zoals Didion. Wel raakt iedereen zijn moeder kwijt. En O'Rourke vraagt zich af of het niet verkeerd is dat we afstand hebben gedaan van de rituelen. Wie draagt nog zwart, wie slaat zich nog op de borst na de dood van een naaste? Wanneer je bent 'verbannen naar een nieuwe wereld', waarin je moeder niet meer bestaat, is het dan niet van levensbelang om de aloude rituelen tot je beschikking te hebben?

O'Rourke was in literair New York al bekend als dichter en critica. Met Het onvermijdelijke verlies is ze landelijk doorgebroken als schrijfster. Het is dan ook een boek dat nergens zwaar wordt, maar je wel volop raakt. Iedereen met een moeder kan zich iets voorstellen bij deze noodkreet vol misplaatste hoofdletters: 'Het onherroepelijke besef overviel me dat De Persoon Die Op Deze Aarde Het Meest Van Me Hield binnenkort dood zou zijn.'

Haar moeder stierf op Eerste Kerstdag. Maar sinds 2008 is vooral Thanksgiving een zware dag voor de schrijfster. Op die nationale feestdag, eind november, komen Amerikanen samen om dankbaarheid te tonen voor wat ze hebben: familie, vrienden, veel te veel kalkoen en wijn. Juist die symbolische familiedag was 'het begin van het einde van mijn moeders leven'.

De eerste Thanksgiving na Barbara's dood suggereert haar vader dat Meghan nu maar de traditionele taart moet bakken. De niet erg huishoudelijk aangelegde dochter probeert het. Er gaat van alles mis. Ze wil haar moeder bellen voor advies - en beseft dat ze het zelf moet uitvinden.

Bij vlagen is Het onvermijdelijke verlies sentimenteel. Een meeslepende film met Meryl Streep in de rol van moeder is gemakkelijk voor te stellen. 'Ik wilde dat iemand me zou redden', schrijft O'Rouke (37) als een eenzaam meisje van 14, over het moment dat ze als een halfslachtige zelfmoordpoging omschrijft.

Sommige recensenten in de VS hebben opgemerkt dat het één langgerekte schreeuw van pijn en verdriet is, een eindeloos doodsgedicht-in-proza, wellicht 'te rijp en intens voor sommigen', aldus The New York Times.

Toch is het een uitzonderlijk en belangrijk boek, alleen al door de eerlijkheid van O'Rourke: 'Soms was ik kwetsbaar en egocentrisch, hulpbehoevend en afstandelijk, verstrikt in mezelf.' Als de kloof van Murdoch bestaat - wat ik zonder meer aanneem, zonder de ervaring te hebben - dan is dit een moedige poging van O'Rourke om de anderen deelgenoot te maken.

In de eerste plaats is het een liefdevol portret van een vrouw die te vroeg stierf, zoals talloze kankerslachtoffers overal. 'Wakker worden in een wereld zonder haar is als wakker worden in een wereld zonder lucht', schrijft O'Rourke. 'Ondenkbaar.' Met deze ode heeft ze het onafwendbare verlies iets meer 'denkbaar' gemaakt, vermoed ik