Eerst als tragedie, dan als klucht

Zoveel demonstraties, rellen en protestacties op zoveel pleinen in de wereld als dit jaar hebben we sinds 1968 niet meer gezien. De Sloveense filosoof Slavoj Žižek ontpopte zich als de goeroe van de Occupy-beweging.

Het begon op 17 december vorig jaar, in de onaanzienlijke Tunesische stad Sidi Bouzid. De 26-jarige fruitverkoper Mohammed Bouazizi werd door een politieagente van zijn handel beroofd en geslagen. Het was een climax in een jarenlange geschiedenis van treiteren, vernederen en intimideren door de corrupte autoriteiten van een schaamteloze dictatuur. Bouazizi wilde zich beklagen bij het provinciebestuur, maar werd genegeerd. Daarop besprenkelde hij zich met thinner en stak zichzelf in brand.

Het was het startsein voor een opstand die snel naar Tunis, Benghazi, Alexandrië en Caïro oversloeg. In Egypte was het stembusfraude die massaal demonstranten op de been bracht. Jonge mensen waren het vooral, goed opgeleid en afkomstig uit de middenklasse.

Het waren uitbarstingen van frustratie en woede, meer dan weloverwogen politieke acties. 'Ik weet wat ik niet wil', zei Miral Brinyi, een 27-jarige demonstrante, op de eerste dag van het protest op het Tahrirplein tegen verslaggever Kurt Andersen van weekblad Time.

De geest van protest sloeg over naar Europa, naar Madrid (15 mei, uiteindelijk zouden 6 miljoen Spanjaarden in actie komen) en Athene (25 mei, 100 duizend mensen op het Syntagmaplein), zelfs naar Tel Aviv (400 duizend demonstranten in juni). Later in het jaar zouden ook nog New Delhi, New Mexico en vanaf 5 december Moskou het decor van massabetogingen vormen. Wantrouwen in de machthebbers en ongeduld over het uitblijven van 'het goede leven' brachten de demonstranten in beweging.

Begin augustus sloeg de vlam in de pan in Londen; nu waren het plunderende jongeren, die werkloos of niet, met geweld hun aandeel in de consumptiemaatschappij opeisten. Op 22 juli sloeg de waanzin vernietigend toe in Oslo en op het eiland Utøya, met een dubbele aanslag van Anders Breivik die 77 jonge sociaal-democraten het leven kostte. De later ontoerekeningsvatbaar verklaarde Breivik noemde zich de bevelhebber van een Noorse verzetsbeweging die strijdt tegen multiculturalisme.

New York was op 17 september aan de beurt. In Zuccotti Park, om de hoek bij Wall Street, nestelde zich een groep demonstranten die zich de Occupy-beweging noemt. Het protest tegen de banken en speculanten verspreidde zich razendsnel over de wereld. Op een zondag in oktober werden de activisten in Zuccotti Park toegesproken door een dikke zestiger, met baard en rood T-shirt, gebalde vuisten en een zwaar Oost-Europees accent. Het was de Sloveense filosoof Slavoj Žižek, die de demonstranten in vervoering wist te brengen. 'Wij zijn niet de dromers. De dromers zijn degenen die denken dat we zo oneindig kunnen doorgaan.'

Wat we zagen, wist Žižek, was de onhoudbaarheid van het kapitalistische systeem zelf. De inzet zou niet minder moeten zijn dan om aan dat systeem een einde te maken. Het was een verrassende, communistische boodschap die enthousiast werd ontvangen in de Occupy-beweging.

Ook in Nijmegen was het eind november volle bak toen Žižek, door de organisatoren van de universiteit omschreven als 'flamboyant en invloedrijk', de Nederlandse editie van zijn nieuwe boek ten doop hield.

Eerst als tragedie, dan als klucht is een boutade, een pamflet en een marx-istisch commentaar op de wereldwijde financiële en politieke crisis ineen. Met zijn rake karakteriseringen, sweeping statements en spitse oneliners over de gebeurtenissen van 2011 laat het zich lezen als een oudejaarsconference. Maar Žižeks boek staat ook vol van zwaar op de maag liggende gewichtigdoenerij, paradoxen en polemieken.

De slachtpartij van Breivik ziet Žižek als een reactie op de bankencrisis, die vergelijkbaar is met het inroepen door Hitler van de 'joodse samenzwering' in de wereldcrisis van de jaren dertig. De verwerping van het multiculturalisme schept valse zekerheid: 'het zich vastklampen aan etnische identiteit dient als een schild tegen het traumatische feit dat we in een maalstroom van ondoorzichtige financiële abstractie zitten - het werkelijk 'vreemde lichaam' dat niet geassimileerd kan worden is uiteindelijk de helse, zichzelf voortstuwende machine van het Kapitaal zelf'.

Deze verklaring van Breiviks aanslagen is een staaltje van klassiek marxistisch redeneren: een eenmansactie van een psychoot wordt naadloos onderdeel van Het Grote Verhaal. Ook als het gaat om de rellen in Londen, schakelt Žižek meteen in de hoogste versnelling. De plunderaars leveren 'een ironisch commentaar op de consumentistische ideologie waarmee we in ons dagelijks leven gebombardeerd worden'. Revolutionair is het allerminst: de rellen bevestigen juist de materiële kracht van de kapitalistische ideologie.

Ook de Egyptische lente is in de ogen van Žižek in een contrarevolutionaire fase beland: een pact tussen het door Amerikaans geld in stand gehouden 'goeie ouwe Mubarak-leger' en de islamisten tekent zich af. In de plaats van de yuppies van het Tahrirplein zouden de miljoenen armen in beweging moeten komen. Maar dan nog acht Žižek de kans groter dat de islamisten daardoor de wind in de zeilen krijgen dan dat 'seculier links' de woede van de armen richting kan geven.

Žižek maakt zich sowieso nogal vrolijk over de onmacht van gematigd links: 'De beste aanwijzing voor het gebrek aan zelfvertrouwen van links is zijn angst voor een crisis; zo'n links vreest voor zijn eigen comfortabele positie als een kritische stem die volledig in het systeem geïntegreerd is en bereid is niets te riskeren. Daarom is Mao Zedongs oude motto vandaag meer dan ooit van toepassing: 'Alles onder de hemel verkeert in opperste chaos; de situatie is uitstekend.'

Want, redeneert Žižek, wie kan nu nog geloven dat we het 'einde van de geschiedenis' hebben bereikt en de mensheid eindelijk de formule voor de optimale sociaal-economische orde had gevonden? En dan maakt hij zijn punt: 'Hoewel we steeds de urgentie van de problemen onderkenden toen we aids, hongersnood, watertekorten, opwarming van de aarde enzovoorts bestreden, leek het alsof er altijd tijd was om na te denken en beslissingen uit te stellen. Maar met de financiële meltdown was de urgentie om iets te doen onvoorwaardelijk; onvoorstelbare sommen geld moesten onmiddellijk gevonden worden (...) Vergelijk de 700 miljard dollar die door de VS werd uitgegeven alleen om het bankenstelsel te stabiliseren met het feit dat van de 22 miljard dollar die door de rijkere landen beloofd zijn om de landbouw van armere landen te helpen ten overstaan van de huidige voedselcrisis, tot dusver maar 2,2 miljard dollar beschikbaar is gesteld.'

Zo, die zit. Of toch niet? Ben Bernanke, de voorzitter van de Amerikaanse centrale banken, wist uit eigen onderzoek hoe rampzalig het was geweest om na 1929 de banken aan hun lot over te laten. De golf van faillissementen die volgde, verdiepte zich tot een wereldcrisis, die nog eens werd verergerd door het opwerpen van tolmuren. Daardoor stagneerde de wereldhandel en liepen de internationale spanningen zodanig op dat er een wereldoorlog op volgde. Die fouten zijn in elk geval niet opnieuw gemaakt en in plaats van economische of echte oorlogvoering is er internationale samenwerking - of in elk geval overleg.

Anders dan een proletarisering op wereldschaal, die Žižek als marxist denkt waar te nemen, zien we in deze crisis juist een daling van de mondiale ongelijkheid. Zo is de economische groei van landen als Brazilië, Rusland, India en China een veelvoud van die van de Verenigde Staten en Europa. Deze vier BRIC-landen zullen hun aandeel in de wereldhandel verder vergroten, door hun vraag naar westerse producten de VS en de EU er weer bovenop helpen en rond 2050 zullen ze tot de top-6 (naast de VS en Japan) van de grootste economieën behoren. De toekomst is niet aan de verworpenen der aarde, maar aan de niet-westerse middenklasse, aan hen dus die met hun smartphone in de hand het afgelopen jaar hun plaatsje onder de zon opeisten.