In het begin was er niemand

In het begin was er geen aarde en  geen hemel, er waren geen goden,  mensen of dieren, geen lucht, geen  zon, maan of sterren. Wat er dan wel  was, weten we niet. In een Vedische  tekst die in het Sanskriet is geschreven,  wordt het raadsel nog een tikkeltje aangedikt. Daar heet het dat er nog iets vóór  het begin moet zijn geweest, een 'geen  niet-bestaan en geen bestaan'. Maar  wat?
'Op die even duizelingwekkende als  paradoxale vraag', schrijft emeritus- hoogleraar interculturele literatuurwetenschap Mineke Schipper  in haar boek  In het begin was er niemand, 'weet niemand het antwoord, maar de vraag blijft  gelovigen en ongelovigen bezighouden'.  De kern van Schippers boek is welke antwoorden mensen hebben gevonden op  de vraag hoe het allemaal begonnen is,  en hoe we hier met z'n allen terecht zijn  gekomen.

Zo brengt ze ons bij de 1.500 scheppings- en oorsprongsverhalen die ze uit  de hele wereld heeft verzameld, geanalyseerd en samengevat in haar boek heeft  opgenomen. Het zijn sterk uiteenlopende verhalen, maar er zijn ook verhalen  die veel met elkaar gemeen hebben, vaak  zonder dat er tussen de culturen waaruit  ze zijn voortgekomen, contact is geweest.

In lang niet alle mythen is de aarde  geschapen. Soms is hij er gewoon. Schipper  spreekt dan van oorsprongs - of beginverhalen. Het kan magische aarde zijn  die ons leven op gang heeft gebracht,  zonder dat er een schepper aan te pas is  gekomen. Daarop zinspeelt bijvoorbeeld  een mythe van de Noord-Amerikaanse  Hopi-indianen, waarin het begin van het  bestaan in een mooie formulering is gevangen: het oneindige werd zwanger en  schiep het eindige.

In scheppingsverhalen worden vaak  goden ten tonele gevoerd die het grote  werk doen, dikwijls een buitengewoon  menselijk wezen, groot en almachtig, zoals God zelf, die man met die lange witte  baard. Ze krijgen een menselijke gedaante, en zo wordt het onbekende in termen  van het bekende beschreven en krijgt  het een naam. In  veel scheppingsverhalen begint de aarde met chaos, leegte,  modder, water en oersoep. Zoals in  Genesis 1:2, waar de contouren van de schepper zich al beginnen af te tekenen: 'De  aarde was nog woest en doods, en duisternis lag over de oervloed, maar de  adem van God zweefde over het water.'

In de perceptie van de Noord-Amerikaanse Chuhwuht-indianen duikt er vervolgens een man op die door de duisternis zwerft. Hij trekt een lange wandelstok uit zijn hart, waarop hij kleine mieren plaatst die hij uit zijn lichaam tevoorschijn heeft gehaald. Met de gom  van de stok maken zij een balletje, dat de  man onder zijn voet heen en weer rolt,  terwijl hij zingt: 'Zo maak ik de wereld.  Kijk, hier komt zij. De wereld is klaar.'

Bij de Congolese Kumba is het opperwezen een fabelachtig grote, sterke, witte menselijke figuur die Bumba wordt  genoemd. Het Chinese oerwezen Pan Ku  is een oerreus in menselijke gedaante.

Het moet een heidense klus zijn geweest om context te geven aan de 1.500  verhalen die Schipper heeft verzameld  in een wereldwijd adressenbestand:  van  haar vroegere buurvrouw in het Congolese Lubumbashi tot haar Afrikaanse studenten, haar vrienden in Nigeria, Kenia,  Burkina Fasso en Tanzania, haar wetenschappelijke contacten in Londen en Beijing, Leidse bibliotheken en andere  bronnen in Nederland en ver daarbuiten.

Haar boek is in twee boeken onderverdeeld. Boek één gaat over de eerste mensen, boek twee over mannen en vrouwen. In het eerste boek lezen we hoe  mensen uit de hemel worden gegooid,  uit een ei kruipen, door mannelijke  voortplanters worden verwekt, of de uitkomst zijn van een paring tussen goden  of tussen een godin en een slang. Er is  ook een god die masturberend twee kinderen baart met de hand die wordt gestuurd door een godin.  

In een scheppingsverhaal van de Navajo-indianen worden de voeten, teennagels en enkels van de  mens van aarde gemaakt, de benen van bliksem, de knieën  van witte schelpen, de rest van het lichaam van witte en gele maïs, de aderen  van gestreepte en blauwe maïs, het hart  van grauw vulkanisch glas, en de rest van  wat er overigens voorhanden lijkt te zijn.  Dit menselijk schepsel heet Anlthtahn- nah-olyah: Uit-Alles-Geschapen.

Het vervaardigen van mensen, schrijft  Schipper, is de hoogste en ingewikkeldste vorm van scheppen. In sommige mythen leven de mensen al als ze worden  geschapen, anderen worden levend gemaakt en voorzien van een ziel, in China  en Egypte van twee zielen, in de Joodse  cultuur zelfs van drie.

Hoe God en Allah de mens boetseren is  kinderspel vergeleken bij hoe de godin  Woyengi dat doet, in een Nigeriaans apocrief verhaal: zij zet haar voeten op de  scheppingssteen, begint dan de eerste  menselijke wezens te modelleren uit aarde, omarmt hen één voor één, blaast  adem bij hen naar binnen en vraagt hun  als ze tot leven zijn gekomen, wat ze willen zijn: man of vrouw. Dan spreken ze  hun voorkeur uit, en Woyengi zegt: 'Zo  zij het.'

In  sommige verhalen wordt een man  een vrouw om met een andere man te  kunnen paren. In andere verhalen wordt  een mens in tweeën gespleten om de  man en de vrouw te creëren.
Bij haar analyse van de verhalen viel  het Schipper op, zei ze eind vorig jaar al  in een interview met de Volkskrant, dat  er  een voortdurende rivaliteit gaande is  tussen man en vrouw, tussen scheppende goden en godinnen. Meestal wint de  man. De eerste mens is meestal een man.  De vrouw wordt soms gemaakt uit wat er  nog aan boetseermateriaal over is. Daarna wordt ze in een ondergeschikte positie geschoven ten opzichte van de man.  De baarmoeder is niet meer dan een vehikel voor de macht van de man. 'In verschillende verhalen', zo formuleert  Schipper het, 'dient de vrouw alleen als  tijdelijke draagtas voor het levensschenkende product van de man.'    

De mythische wereld van het begin en  hoe het verder ging is een krankzinnige  wereld, een literaire weergave van de wereld van Jeroen Bosch. Maar uitermate  fascinerend. Schipper heeft er een  prachtboek over geschreven - diepgaand, scherpzinnig, met een aangename distantie en zorgvuldig tot in de  kleinste details. Aan het eind heeft ze er  ook nog een mooie boodschap bij gedaan ter morele overdenking: 'Om te weten waar we heen willen, is het goed te  beseffen waar we vandaan gekomen zijn.  De echo's van oude verhalen klinken  door in hedendaagse verhoudingen in  een wereld waar miljarden gelovigen en  ongelovigen meer dan ooit met elkaar te  maken hebben.'   


Mineke Schipper: In het begin was er  niemand - Hoe het komt dat er mensen  zijn.  Bert Bakker; 320 pagina's; €24,95.  ISBN 978 90 351 3558 1.