Opa en het geheim van de smokkelaars

Per Olov Enquist, PO voor vrienden en kleinkinderen, is een bluffer en een blaaskaak. Dat maakt hem heel aantrekkelijk om avonturen mee te beleven, bleek al in Met opa op expeditie (De Fontein, 2004) waarin dezelfde kleinkinderen, maar dan drie jaar jonger, een pasgeboren wolf redden van jagers. Nu is er eindelijk het, los te lezen, vervolg.

Opa is wat rustiger en onzekerder geworden, na zijn hartaanval. Toch gaat hij weer met zijn kleinkinderen naar de Berg met de Drie Grotten. Dat hij zoiets niet doen moet, snapt iedereen, zelfs de schrijver vraagt zich af waar hij mee bezig is, en niet alleen vanwege zijn gezondheid: 'De tweede keer was nooit zo leuk als de eerste keer.'

Maar dat valt allemaal reuze mee. Enquist maakt er weer een vermakelijk potje van, waarin het de vraag blijft of we een gekke mengelmoes lezen van Enid Blytons De Vijf en Biggles- of vergelijkbare boeken uit Enquists (1934) jeugd - dan wel een serieuze poging een modern kinderboek te maken.

Opa, de grote held die in zijn arme jaren nog wel eens van de honger boombast heeft moeten eten en nu steeds klaagt dat hij zin heeft in een sigaretje (hij is gestopt met roken), krijgt de ene aanval van benauwdheid na de andere. Ondertussen moet ook nog een gevaarlijke Russische drugsbende worden opgerold. Die heeft een briljante schuilplaats ontdekt in het vorige kinderenboek van Enquist. Daar komen ze achter als ze Met opa op expeditie vinden tussen de heroïne.

Je proeft er de schrijvende literatuurhoogleraar in die Enquist in werkelijkheid is: zomaar een verhaaltje vertellen is er niet bij. Hij schrijft in de derde persoon over zichzelf, hoewel ook kleinzoon Marcus de verborgen verteller zou kunnen zijn.

In zijn laatste boek voor volwassenen, Een ander leven (Anthos, 2010), een autobiografisch bedoeld verslag van zijn pogingen om van de alcohol af te geraken, gebruikt hij dezelfde techniek. Daar schept die derde persoon de nodige afstand, hier draagt die vertelvorm bij aan het in stand houden van die typische combinatie van spanning en ironie.

Is dit nu allemaal een geintje, inclusief een parodie op de Scandinavische natuurverering, of zijn de intenties serieus? Wie is de verborgen ik-verteller: opa of Marcus? En wie redt hier nu wie: opa de kinderen, of andersom? Dat laatste natuurlijk. Maar opa blijft een held.

Verder is het een avonturenboek dat alles bevat dat kinderen aanspreekt: afwezigheid van ouders, van wie nooit wat mag, grootouders die de kinderen bijzonder serieus nemen, een wildernis die begint bij de voordeur van hun vakantiehuisje en een bijzondere rol voor dieren, waar de kinderen een bijzondere band mee hebben: Marcus met de hond Pelle en een beer, Mina met een wolf en Gabriel met een zwarte slang, die uiteindelijk redding brengt.

Er is zelfs ruimte voor een knap opgebouwde traan, als aan het begin de vorige hond van opa Mischa een spuitje krijgt en, zoals Marcus dat noemt, 'uitdampt' naar het blauwe dal met de vossenbessen en de waterval, dat achter de Berg met de Drie Grotten ligt. Het gedetailleerde verslag is rechtdoorzee en ontroerend. Dat kan Enquist dus óók al.

De vertaalster lijkt zoveel subtiele afwisseling in toon en bedoeling helaas niet aan te kunnen en ook de humor en de gelaagdheid niet geheel te vatten. In elk geval maakt de vertaling hier en daar een stugge indruk. Je kunt je voorstellen dat het boek in eigen land nog beter tot zijn recht komt.

Inspirerend blijft desondanks de geweldige god van avontuur die hier aanbeden wordt. Vakantieboeken van dit kaliber zijn gek genoeg geen grote traditie in Nederland. Opa en het geheim van de smokkelaars laat zien waar kinderboeken - in elk geval in de zomer - eigenlijk over horen te gaan.