80's dilemma

Jouke Turpijn ziet in de jaren tachtig een waterscheiding. Dat is niets nieuws onder de zon, oordeelt Martin Sommer.

De titel belooft niet veel goeds. 80's dilemma. Tachtigs dilemma? Je blijkt het via een Engelse (eighties) tussenstap te moeten lezen als ethisch dilemma. De jaren tachtig als ethisch dilemma. Moeizame grap. Dit gaat een dwars boek worden, belooft die titel, en niet zonder branie.

De auteur is de jonge historicus Jouke Turpijn (1976). Hij schreef eerder een mooie dissertatie, getiteld Mannen van gezag (2008), over de uitvinding van de politieke cultuur in de Tweede Kamer in de negentiende eeuw. 80's dilemma wil duidelijk meer een steen in de vijver zijn. Onlangs vuurde Turpijn nog een clubje jeugdige historici aan om een ingezonden stuk te schrijven na het feest in verband met twintig jaar Historisch Nieuwsblad. Te veel oude zakken op het podium van de Stadsschouwburg, vonden zij. Wéér Mak, Fik Meijer, Pleij, Van Rossem. Daar hadden de jongeren geen ongelijk in, maar dan moet je daar zelf wel iets tegenover stellen. Een nieuw idee over de jaren tachtig bijvoorbeeld.

Turpijn probeert aan te tonen dat de jaren tachtig een scharnierdecennium vormen tussen de geëngageerde jaren zeventig en de pragmatische jaren negentig. Hij spreekt met socioloog Max Weber van een overgang van de zogeheten Gesinnungsethik naar de Verantwortungsethik. Vandaar dat ethische dilemma, maar dan geserveerd met poehasaus, want dat had ook wel in het Nederlands gekund - van getuigenispolitiek naar zakelijke politiek bijvoorbeeld. Gaandeweg de jaren tachtig trok de overheid zich terug, terwijl de bevolking meer en meer het genot van de consumptie ontdekte.

Snijdt dat hout? Het wijkt in elk geval niet af van het vigerende idee over die jaren. Marcel van Dam roept al sinds jaar en dag dat het neoliberalisme in Nederland in de jaren tachtig aan zijn zegetocht begon. Velen dateren het begin van de praktische polderpolitiek met het Akkoord van Wassenaar (1982). Dat rechtvaardigt in elk geval niet Turpijns stelling van een noodzakelijk andere blik. Opvallend aan dit boek is juist hoe moeilijk het is los te komen van de jaren zestig en zeventig. Ook voor Jouke Turpijn zijn die jaren de peilstok waaraan alles wat daarna komt wordt afgemeten. En zoals gebruikelijk wordt het in de eighties allemaal minder, 'van politiek naar antipolitiek, van betrokkenheid naar vervreemding en van open dissensus naar gesloten consensus'.

Van zulke inzichten valt niemand van zijn stoel. En aan de feestvreugde draagt de sloddervosserij niet bij, in de vorm van Pietje Bel met één l en André van Es met één, enzovoort.

Is er dan niks leuks te beleven bij Jouke Turpijn? Toch wel. Het aardigste hoofdstuk(je) gaat het minst langs gebaande paden en behandelt het voetbalgeweld en de illegale radiozenders, toentertijd 'bakkies' geheten. Juist in de jaren tachtig liepen de voetbalrellen enorm uit de hand. Het Heizeldrama in Brussel met 39 doden maakte grote indruk. Hier te lande kreeg keeper Nico van Zoghel een stalen koffiepot naar zijn hoofd.

Hele stammen overheidsgestuurde etnografen gingen op de voetbalvandalen af, maakten beleid dat weinig uithaalde en het eind van het liedje is dat het voetbalgeweld nog wel bestaat, maar dat men zich daarover minder druk maakt dan toen.

Illegale radiozenders vormden een permanent slagveld tussen overheid en vrije jongens die op hun manier het ludieke gedachtengoed vormgaven. Zo slaagde de piratenzender Radio Banzai er tijdens het omstreden pausbezoek in 1985 in een zendauto van de ME te bemachtigen. Gevolg was dat de ME-pelotons die de paus moesten beschermen tegen het gepeupel alleen nog de megahit Popie Jopie van Henk Spaan en Harry Vermegen op hun radio's ontvingen.

Turpijn laat de betekenis van de populariteit van zendpiraten in het midden. Dat is jammer, want juist hier geeft hij een aanzet tot een andere, bottom up geschiedenis van de jaren tachtig. Dat verhaal zou best eens kunnen thuishoren in een lange lijn: van het volksverzet tegen de 18de-eeuwse regenten tot de aanhang van Geert Wilders nu. Als je de revolutie van de jaren zestig links laat liggen, vallen wel meer grote lijnen op. Die van de neerslachtige stemming bijvoorbeeld, in de jaren zeventig vanwege de Club van Rome, in de jaren tachtig in verband met de bom en de werkloosheid en het doemdenken van Koot & Bie Nu is de apocalyptische stemming verbonden met de aanstormende Chinezen.

Eigenlijk is er uit de afgelopen dertig, veertig jaar heel veel herkenbaar, al kun je daarover uiteraard twisten. Jammer dat Jouke Turpijn dat niet wat origineler en zorgvuldiger heeft gedaan.