Het volk bestaat niet

Kiezers met weinig opleiding herkennen zich niet in het politieke bedrijf. Laat ze direct de minister-president kiezen.

Socioloog Dick Pels verliet tien jaar geleden het comfort van de universiteit voor een avontuurlijk en ascetisch bestaan als zzp-commentator van het Nederlandse politieke bedrijf. Met De geest van Pim gaf Pels in 2003 het debat over de betekenis van het populisme een belangrijke zwaai in de goede richting. In de eerste plaats door welwillend recht te doen aan zowel de ideeën als de stijl van Fortuyn. En ten tweede door te onderkennen dat het populisme geen tijdelijke oprisping was. Pels kondigde de overgang aan van een paternalistische partijendemocratie naar een gepersonaliseerde mediademocratie. Het leverde veel inspiratie en gespreksstof op, ook buiten de kring van professionele Binnenhofkijkers.

Pels zet nu de conversatie met medecommentatoren en politieke denkers uit vroegere tijden voort. Dit keer is het evenwel meer voer voor fijnproevers dan voor geïnteresseerde buitenstaanders. Interessant is dat Pels de oorsprong van het Nederlandse populisme in de jaren zestig situeert. Het individualistische vrijheidsideaal heeft een 'duistere zelfkant': narcisme, hedonisme en een 'kwetsbare hoge eigendunk'.

Pels: 'Er is in Nederland een groep van vrijgevochten en assertieve burgers ontstaan die recht meent te hebben op alles, weinig gevoel heeft voor solidariteit buiten eigen huis en haard, anderen gemakkelijk de schuld geeft van eigen onvrede en falen, en de overheid overlaadt met eisen, maar haar tegelijkertijd diep wantrouwt. Deze nieuwe individualisten met hun dikke ikken en grote monden gedragen zich als burgerkoningen naar wier meningen en wensen de politiek slechts heeft te luisteren.' Dit anti-paternalisme is de laatste jaren steeds sterker geworden.

Populisten spelen erop in door net te doen als of een eenduidige 'volkswil' bestaat, waarvan zij slechts de spreekbuis zijn. Maar de politieke leiders en het kiezersvolk vallen nooit samen. 'Het volk kan niet politiek acteren zonder een letterlijk spraakmakende voorhoede van politici en media', schrijft Pels. Het volk heeft de waarheid niet in pacht, maar de politieke elite evenmin. Daarom pleit Pels voor een meer intensieve wisselwerking tussen beroepspolitici en het kiezersvolk. Door voorkeursstemmen aan volksvertegenwoordigers zwaarder te laten wegen ten koste van de partijlijsten, maar vooral door rechtstreekse verkiezingen van burgemeesters, de premier en andere uitvoerende machthebbers wordt tegelijkertijd het politiek leiderschap versterkt en de binding met de kiezers vergroot. Referenda en andere vormen van press button democracy geven vooral lager opgeleiden het gevoel terug dat hun stem wel degelijk telt. Met deze klassieke D66-agenda wil Pels 'de populistische spanning tussen gevestigden en buitenstaanders nadrukkelijker in het bestaande stelsel inbouwen'.

Het zijn sympathieke, weloverwogen voorstellen, maar ze lopen een groot risico te sterven in schoonheid. Zo moet Pels constateren dat alleen de PVV nog werk wil maken van meer directe zeggenschap voor de kiezers. Alle andere partijen - inclusief de partij waar hij sinds kort als wetenschappelijk directeur op de loonlijst staat, GroenLinks - laten het afweten. Daar komt nog bij dat onze Grondwet zo is geschreven, dat hij heel moeilijk te wijzigen is.

Repareren van het geschonden vertrouwen tussen kiezers en gekozenen vergt veel meer dan het recept dat Pels ons voorschrijft. Opvallend buiten beeld blijft bijvoorbeeld de performance-crisis van de overheid, tot uiting komend in de inkapseling van de volksvertegenwoordigers door lobbyisten en technocraten, in de 'verneveling van verantwoordelijkheden' door verzelfstandiging van publieke taken, in het opgefokte bestuur met megalomane projecten die onveranderlijk in debacles eindigen en in het uit handen geven van politieke keuzen aan ambtenaren, de rechterlijke macht, planbureaus, adviescommissies en de Europese Unie. Een antwoord op de bureaucratische uitdaging, zeker door denkende links-liberalen als Dick Pels, is minstens zo urgent als een antwoord op de populistische uitdaging.