de site van

Vrijheid

Auteur:: Jonathan Franzen
Genre:: Fictie - Literatuur & Poëzie

Uitgever:: Prometheus, Uitgeverij
ISBN-nr:: 9789044614398
Formaat:: Paperback

Verschenen december 2010

Ook verkrijgbaar als: Gebonden

Dromend van onbeperkte vrijheid, geneigd tot misantropie

De nieuwe roman van Jonathan Franzen heet Freedom. Veel Amerikaanser kan een titel niet zijn. Het begrip vormt een rode draad in de geschiedenis van de Verenigde Staten, waarvan elke inwoner je kan vertellen dat het 'the land of the free and the home of the brave' is - niet voor niets een sleutelzin in het volkslied.

Franzen laat in zijn roman diverse manifestaties van het fenomeen vrijheid voorbij komen, van het vrijemarktkapitalisme tot de vrije liefde, maar toont tevens een scherp en ironisch oog voor de herkomst van dit vrijheidsideaal. Immers, zo stelt hij op driekwart van het boek: 'het waren nu niet bepaald de meest sociale mensen die de Oude Wereld voor de Nieuwe verruilden - het waren vooral de mensen die niet met anderen overweg konden.'

Even verderop stelt hij, in een commentaar op een van zijn personages: 'Het persoonlijkheidstype dat ontvankelijk is voor de droom van de onbeperkte vrijheid, vertoont bij het niet uitkomen van die droom doorgaans een even grote ontvankelijkheid voor woede en misantropie.'

Wie uit deze twee citaten de indruk mocht krijgen dat Freedom, in Nederlandse vertaling verschenen als Vrijheid, een didactisch gekleurde roman is, kan gerust zijn. Franzens vierde boek is, meer nog dan zijn inmiddels tot een moderne klassieker uitgegroeide voorganger The Corrections (2001), een spannend en meeslepend verhaal vol uitgesproken levensechte personages, wier handelingen en hersenspinsels, idealen en teleurstellingen, niet alleen een briljant familieportret vormen, maar ook een fenomenale analyse van de Amerikaanse samenleving. Maar eerst en vooral is het een verhaal waar je, eenmaal gegrepen, niet meer uit los wilt worden gescheurd.

Zoals gezegd is Freedom, net als The Corrections, opgebouwd rond een familie. Centrale figuren zijn het keurige, progressief-liberale echtpaar Walter en Patty Berglund en hun kinderen Joey en Jessica. We maken met hen kennis in een op het eerste gezicht wat merkwaardig hoofdstuk, 'Goede buren' getiteld, waarin in pakweg dertig pagina's een nogal ironisch beeld van hen wordt geschetst.

Walter is een natuurliefhebber wiens voornaamste kwaliteiten zijn vriendelijkheid en welwillendheid lijken te zijn, reden voor het bedrijf waar hij werkt om hem op de afdeling voor 'ondersteuningsprogramma's en liefdadigheid' neer te zetten: carrièretechnisch een doodlopende weg, maar prima aansluitend bij zijn persoonlijkheid.

Patty daarentegen openbaart zich in dit eerste hoofdstuk op het ene moment als 'een goedgeluimde overdraagster van sociocultureel stuifmeel, een beminnelijke bij', maar op het andere als een gefrustreerde bitch, die zich geheel laat meeslepen door haar afkeer van haar white trash buurvrouw. Deze Carol Monaghan is een alleenstaande moeder met een nogal hufterige inwonende vriend en een dochter die zich, godbetert, in de warme belangstelling van haar eigen zoon mag verheugen. Groot is Patty's afgrijzen, wanneer zoon Joey op een gegeven moment zelfs bij de buren intrekt.

Die eerste dertig bladzijden dreigen de lezer op het verkeerde been te zetten: wordt dit een kolderieke sociale satire? De aarzeling blijft nog even wanneer het volgende hoofdstuk deel blijkt uit te maken van een in de derde persoon gestelde autobiografie van Patty, geschreven op advies van haar therapeut.

Maar al snel vallen de dingen dan op hun plaats. Het hoofdstuk 'Goede buren' blijkt vooral een weergave van hoe buitenstaanders het wel en wee van de Berglunds hebben ervaren: hun verhaal van buitenaf bezien. In de rest van de roman boort Franzen zich een weg naar de ziel van zijn personages en presenteert hij hen in al hun driedimensionale grandeur en misère.

Onmiddellijk nadat we Patty, via de observaties van haar buurtgenoten, hebben leren kennen als een verzuurde kenau, worden we in haar autobiografie geconfronteerd met enkele vormende, om niet te zeggen traumatische, jeugdervaringen. Patty's moeder was een 'beroepsmatige Democrate', idolaat van de Kennedy's en ook zelf toegerust met politieke ambities. Als Patty op een avond tijdens een afspraakje wordt verkracht door de zoon van een invloedrijke partijgenote, betonen haar ouders zich vooral gegeneerd en bezweren haar af te zien van juridische stappen. Dat heeft immers toch geen zin en is alleen maar slecht voor je reputatie.

Een paar maanden later maakt moeder inderdaad kans op een voorname politieke functie en willen de ouders van de verkrachter graag een fundraiser voor haar organiseren. Voor de vorm vraagt moeder nog even of Patty bezwaar heeft, want ze wil echt geen dingen doen waar haar dochter zich ongemakkelijk bij zou voelen. Maar Patty is inmiddels zo verbitterd dat het haar niet meer interesseert wat haar moeder doet.

Franzens portret van een progressieve would be-politica die het beste met de wereld voor heeft, maar tegelijkertijd een gevoelloze hypocrisie aan de dag legt tegenover haar eigen dochter, is even subtiel als verwoestend.

Met deze gebeurtenis is de eerste van een grote en gecompliceerde reeks verwikkelingen genoemd, aan de hand waarvan Franzen zijn roman heeft opgebouwd. We lezen over een driehoeksverhouding waarbij Patty en Walters voormalige studiegenoot annex rockster Richard zijn betrokken, een dubieus vogelbeschermingproject in West Virginia, een cynische wapendeal in Irak waardoor zoon Joey in één klap rijk hoopt te worden en nog een grote reeks andere, tot een adembenemend geheel gesponnen veelheid aan verwikkelingen.

Meer nog dan in het in dat opzicht al buitengewoon geslaagde The Corrections, excelleert Freedom door de geloofwaardigheid en levensechtheid van de geportretteerde karakters, niet in de laatste plaats doordat Franzen velen van hen zelf aan het woord laat komen. Walter, Patty, Joey, Richard - een voor een komen ze aan het woord, en telkens betekent dit voor de lezer dat hij zijn aanvankelijke oordeel en zijn aanvankelijke interpretatie van gebeurtenissen moet bijstellen, soms tamelijk radicaal.

Meer ook dan The Corrections is in Freedom sprake van een uitgesproken wervelende plot, waarin zowel persoonlijke als sociaal-maatschappelijke en politieke verhaallijnen op virtuoze wijze door elkaar heen zijn gevlochten en nu en dan met elkaar verweven raken. Naast een familieroman en een kritische analyse van traditionele Amerikaanse waarden is Freedom daardoor bovendien een indringend portret van het Bush-tijdperk.

Laten we er niet omheen draaien: Jonathan Franzen heeft met Freedom een meesterwerk geschreven.

* * * * *

Jonathan Franzen: Vrijheid. Uit het Engels vertaald door Peter Abelsen. Prometheus; 589 pagina's; € 19,95. ISBN 978 90 446 1439 8.

(Recensie door Bouman Hans, gepubliceerd op 04-09-2010)

Doorsturen print

Printversie

Geef jouw oordeel over "Vrijheid"

naam
e-mailadres
beoordeling: Beoordeling is een verplicht veld
reactie: nog karakters

: algemene voorwaarden en gedragscode

Beschrijving

Jonathan Franzen werd in 1959 geboren in Chicago. In 2001 won hij de National Book Award voor zijn bestseller De correcties, waarvan wereldwijd miljoenen exemplaren werden verkocht. Hij woont in New York.

'In een bloemrijk maar daarom niet minder indringend proza laat Franzen zien hoe zijn personages hun weg proberen te vinden in een wereld vol technologische vernieuwing en een immer verschuivende moraal, hoe ze hun verwachtingen in evenwicht trachten te brengen met de grauwe realiteit, hun politieke opvattingen en hun grillige driftleven.'
michiko kakutani, the new york times

'De eerste vraag is of Franzens langverwachte nieuwe roman zijn eigen stem kan vinden in de schaduw van voorganger De correcties. Het antwoord is: ja, welzeker, en op een grootse manier.
publishers weekly, starred review

'Vrijheid is geen Great American Novel zoals Franzens beroemde voorgangers die schreven, geen boek à la Bellow, Mailer of Updike. Het hedendaagse Amerika is daar gewoon te complex voor _ en zich te zeer bewust van zijn eigen complexiteit. Maar Vrijheid voelt niettemin 'groot¿?¿ op een andere manier, een grootsheid die maar heel zelden te vinden valt in de Amerikaanse fictie van vandaag. Het boek deinst niet terug voor de complexiteit. Om een begrip uit de fotografie te gebruiken: Franzens proza heeft een jaloersmakende scherptediepte: het houdt heel veel tegelijk in focus.'
time magazine

Na 26 jaar bezint Patty Berglund zich op haar huwelijk. Haar man Walter is niet meer de sympathieke idealist voor wie ze jaren geleden als een blok viel. Hij heeft zich ontpopt als een ambitieuze, rusteloze ondernemer. Terwijl Patty haar frustraties van zich afschrijft in een therapeutisch dagboek, verliest Walter thuis en op zijn werk de controle. Zijn gebrek aan moraal en compassie culmineert zonder de corrigerende hand van zijn vrouw algauw in een vernederend schandaal.
Vrijheid, het langverwachte nieuwe boek van Amerika's grootste hedendaagse schrijver, is een briljante epische roman over de hoop en wanhoop in families en over onmogelijke ambities. Opnieuw bewijst Jonathan Franzen op eenzame hoogte te staan in het beschrijven van familietoestanden, waarbij zijn meesterlijke, vileine ironie tegelijk vol psychologisch inzicht en empathie voor zijn karakters is.
Vrijheid zal ongetwijfeld direct na verschijning al beschouwd worden als een klassieker.

'Met deze rusteloze, rijk geschakeerde figuren heeft Jonathan Franzen zijn meest overtuigende roman tot dusver geschreven _ een verslavende biografie van een gemankeerde familie, en tegelijk een onuitwisbaar portret van de tijd waarin wij leven.'
michiko kakutani, the new york times

'Vrijheid heeft een verslavend effect dat doorgaans alleen van thrillers uitgaat.'
time magazine