Het Europees Parlement in Straatsburg
Het Europees Parlement in Straatsburg © ANP

'Meneer, dit is iets dat u niet begrijpt, dit is politiek'

Dagelijks leveren juristen en politici strijd over Europese wetsteksten. Het zijn staaltjes van professionele kommaneukerij met niet zelden onzin als uitkomst.

Hij is met pensioen. En zou liegen als hij beweerde dat hij zijn vertrek uit de Europese ambtelijke dienst betreurt. Op den duur kon hij 'het bedrog' waaraan hij medewerking moest verlenen niet langer verdragen. 'De menselijke intelligentie wil een minimum aan respect. Ik had geen zin nog langer voor gek te staan.'

Markus, een lange man met een onderzoekende blik, verruilde 35 jaar geleden zijn geboorteland Duitsland voor Brussel. Hij ging erheen omdat je er goed kon verdienen en ook omdat Europa een spannend project was. De EU was nog de EEG, de Europese Economische Gemeenschap, zes landen waren het, de Benelux plus Duitsland, Frankrijk en Italië. Groot zat - dat heeft hij altijd gevonden. Zoals het nu is, met 28 landen, is het in elk geval geen werken. Het is zijn eigen ervaring. Hoe krijg je nou 28 landen op één lijn? Dat is toch vragen om constructies die wringen? 'Het verband is zoek geraakt', verzucht hij.

Hij herinnert zich het besluit dat koeien in Europa voortaan gele oormerken moeten dragen. Markus: 'In de tekst stond dat deze verplichte regeling verplicht van toepassing is in elke lidstaat. Maar verderop stond ook dat deze verplichte regeling op facultatieve basis kan worden toegepast. Drie keer verplicht voor iets dat facultatief is, dus niet verplichtend. Dan denk je toch: ik ben onder idioten.'

Markus en andere juristen maakten bezwaar bij hun baas. Die het bezwaar naar een bovenbaas loodste. En zo tot aan de bovenste baas. In de strikte Brusselse hiërarchie legde het bezwaar per omgaande de omgekeerde weg af naar beneden. De boodschap was: het mag dan niet kloppen, het klopt toch.

De baas van Markus stemde in met de protesten. 'Hij zei: je moet me het laten weten als er onzin staat. Maar de baas zei ook: als men volhardt, moet je je neerleggen bij dat feit.'

Markus noemt hij zich, geen achternaam. Hij woont sinds enige tijd in een van de gerieflijke dorpen die Brussel omringen. Hij wil geen gezeur meer aan zijn kop.

 
In Brussel wordt niet gewerkt aan de politiek van het maakbare, ook niet aan die van het haalbare. In Brussel tref je de politiek van het beheersbare.
Jan Tromp

Jurist-vertaler
Markus had een baan waarvan je het bestaan buiten de Brusselse menagerie amper zou kunnen vermoeden. Hij was jurist-vertaler. Daarvan zijn er te midden van de duizenden ambtenaren in Brussel niet meer dan tientallen. Ze werken voor het parlement, voor de Commissie en voor de Raad van ministers. Hun belangrijkste taak is erop toe te zien dat in de talloos vele richtlijnen en verordeningen staat wat er staat. Over de lozing bijvoorbeeld van alkalichloriden kwik, en wel door de sector elektrolyse. Of over het zwavelgehalte van gasolie in Europa. Hun werk gaat tot in de uithoeken van het maatschappelijk leven.

Staat er wel wat er staat? Is het innerlijk consistent wat er staat? En staat dat er hetzelfde in de 24 talen van de Unie? En hebben we het dus in 28 landen over hetzelfde? Niet globaal over hetzelfde, maar precies over hetzelfde.

Jurist-vertaler. Denk niet meteen: daar heb je Droogstoppel. Zeker, je moet belangstelling hebben voor tere vragen als staat deze komma hier wel op zijn juiste plaats. Maar dat de jurist-vertaler de komma als precaire kwestie onderkent, wijst erop dat hij naast doorwrochte juridische kennis beschikt over taalgevoel en politiek inlevingsvermogen.

Een jurist-vertaler heeft een fraai uitzicht op al het onderhandelen in delegaties, werkgroepen, comités. 'Onder voorbehoud van juridische en taalkundige bijwerking', zoals de machtsformule luidt, gaat het resultaat van al het zwoegen uiteindelijk naar de mensen van de Juridische Dienst. Dat maakt zo'n baan toch bijster interessant.

Markus is het Europese project niet meer zo interessant gaan vinden, op den duur. Hij illustreert zijn frustratie aan de hand van een fictief voorbeeld. In een wetsartikel staat dat rood voortaan groen is. Markus: 'Iedereen weet dat het anders is, maar zolang iedereen doet alsof rood groen is, valt daarmee te leven.' Maar wat volgens hem steeds vaker gebeurt, is dat ergens, verborgen in de overwegingen van een wetstekst, wordt medegedeeld dat rood weliswaar groen is, echter behoudens in die gevallen waarin rood als zwart kan worden aangemerkt.

Markus: 'Dat vind ik onverdraaglijk. Dan neem je jezelf toch niet meer serieus? Het is niet de bedoeling dat wij er iets van zeggen. Traduire, c'est trahir wordt dan gezegd, vertalen is verdraaien. Maar het bedrog zit in de gedachten, in de teksten die compleet tegengesteld zijn.'

De illustratie maakt duidelijk op welke wijze in de vergrote EU vooruitgang moet worden geboekt. Met horten en stoten. In Brussel wordt niet gewerkt aan de politiek van het maakbare, ook niet aan die van het haalbare. In Brussel tref je de politiek van het beheersbare. Hoe bereiken we gemeenschappelijkheid, ook bij ontstentenis van gemeenschappelijkheid? Dat is de dwingende vraag. Voorop staat dat de boel bij elkaar moet worden gehouden. Het verplicht tot eenstemmigheid, telkens weer.

Eenstemmig
Maar wat nu als de politieke eenstemmigheid niet voldoet aan de eisen die de taal stelt aan het begrip eenstemmigheid? Dus als er niet staat wat er staat?

Dan is dat maar zo. Zoals een doorgewinterd afdelingshoofd bij de Europese Commissie het bijna ontroerend verwoordt: 'Alles wat is heeft een reden, zonder dat de reden redelijk hoeft te zijn.'

Zo'n redenering heeft een eigen schoonheid. Maar voor mensen als Markus is de politiek van het beheersbare tot een vorm van bedrog en zelfbedrog verworden.

Markus zegt: 'Ik heb het te vaak meegemaakt. Het doel in de Raad was altijd: zorg dat je eruit komt. Als het twee uur in de nacht was geworden, iedereen de zaal uit werd gestuurd en de permanente vertegenwoordigers, de ambassadeurs van de lidstaten met elkaar achterbleven, dan wist je dat het grote handjeklap was begonnen. Zorg dat je eruit komt. Hoe, dat kan niet schelen, maar neem een besluit, althans iets dat daarop lijkt.'

Hij heeft de teksten van richtlijnen en verordeningen steeds dikker zien worden. Het is een grote grief van hem. Niet alleen zijn de wetsartikelen talrijker en langer, de daaraan voorafgaande overwegingen, de preambules zijn verworden tot hele verhalen. Ze zijn romans-fleuves, zo noemt hij dat, romans in meerdere, dikke delen. Hij herinnert zich een verordening met niet minder dan 250 overwegingen. Het komt doordat iedereen zijn ding erin moet hebben staan.

Het compromis dat uiteindelijk onder dwang wordt bereikt, is maar al te vaak geen compromis in de originele betekenis van het woord, doch een optelsom van verlangens en eisen, met een grote strik van gemeenschappelijkheid eromheen. Markus: 'Het verband is zoek geraakt.'

'Alles wat niet in een artikel mag staan, is men in de overwegingen gaan verstoppen. Het leidt tot krankzinnige constructies. Aanvankelijk werd nog volstaan met zogeheten 'verklaringen in de notulen'. Maar toen duidelijk werd dat zo'n aantekening natuurlijk geen barst voorstelt, moest de eigen opvatting als overweging bij de wetstekst. Zo kon men tenminste nog thuiskomen.'

Helemaal aan het eind van het proces, als alles gezegd is en er een besluit ligt dat weliswaar geen van de 28 blij maakt, maar alle 28 thuis uitventen als een overwinning van de natie, is er doorgaans nog één keer een vergadering tussen de juristen-linguïsten. Ze gaan nog één keer na of al hun 24 versies in alle 24 talen van de gemeenschap één en ondeelbaar zijn. De ambtenaren van de lidstaten mogen erbij zijn. Ze hebben weliswaar geen stemrecht, maar ze zitten er bovenop. Ze morrelen nog één keer aan punten en komma's die het resultaat net iets glansrijker moeten maken - of een tikkeltje minder mat. Nog één keer wordt een slagje geleverd tussen het strikte juridische systeem en de lichtzinnige chaos van de politieke wereld.

 
Waarom heeft u geschrapt, monsieur? 'Omdat er onzin staat.' Meneer, dit is iets dat u niet begrijpt, dit is politiek.
Markus in de slag met de Raad van Ministers

Goochelen
In een verordening over de kwaliteitseisen voor bier schrapte Markus eens een overweging. Hij kreeg de directeur Landbouw van de Raad van ministers aan de telefoon:

Wie heeft hier geschrapt?

'Ik.'

Waarom heeft u geschrapt, monsieur?

'Omdat er onzin staat.'

Monsieur, dit is iets dat u niet begrijpt, dit is politiek.

'Behalve politiek is het ook onzin en het is onder meer mijn werk om dat wat inconsistent is uit de tekst te halen. In het interinstitutioneel akkoord van de Unie staat bovendien dat politieke statements in verordeningen niet zijn toegestaan.'

Het spijt me voor u, monsieur.

De tekst bleef zoals die was. Markus zegt dat het standaard is geworden. 'Met 28 landen ontkom je ook niet aan gegoochel. Teksten die uit de koker van de Commissie komen zijn dikwijls nog redelijk coherent. Maar in de onderhandelingen tussen de delegaties van de lidstaten vallen ze uit elkaar.'

'De politici en hun beleidsambtenaren lijken er niet zo veel last van te hebben. Jedem das Seine krijg je dan te horen.'

Hij is blij dat hij met pensioen is. Dat hij zich niet meer hoeft te storen aan wat hij een vlucht vooruit noemt. 'Daaraan maakt de Europese Unie zich steeds vaker schuldig. In het begin van de samenwerking ging het om één interne markt, met vrij handelsverkeer en een stevige concurrentiepositie in de wereld. Daarmee hadden we moeten volstaan. Maar we hebben de EU te groot en te ingewikkeld gemaakt. En het lijkt erop dat we daar niet meer uit komen.'