Een toerist in Den Haag maakt een foto van de middenklasse.
Een toerist in Den Haag maakt een foto van de middenklasse. © ANP

'Een belangrijke les uit de 20ste eeuw: don't mess with the middle class'

Het is een van de belangrijkste lessen van de vorige eeuw, schrijft René Cuperus: pas op met de middenklasse. Hij vreest 'dat de wild om zich heen grijpende paniek liet zien dat er wel degelijk een achilleshiel werd geraakt. De opstand heeft alles te maken met de onzekerheid van de middengroepen in onze samenleving. Dat moet alarmbellen laten rinkelen.'

 
De middengroepen worden per definitie ingeklemd tussen de elite en de onderlaag. Zij zijn het gevoeligst voor sociale statusangst. Voor rancune, ressentiment en onzekerheid.

De middenklasse gaat de globalisering niet overleven. Het zijn de rijken en de armen die de dienst zullen uitmaken in onze globaliserende wereld. Dit zal de democratie zoals we die kennen onder enorme druk zetten.

Afgelopen nacht was deze aankondiging op de publieke omroep te beluisteren. In Gesprek op 2 interviewde Chris Kijne de Nederlands-Amerikaanse sociologe Saskia Sassen. Per ongeluk werd dit interview de beste achtergrondanalyse van het Telegraaf-oproer van de middengroepen tegen de nivellerende zorgpremie.

Vorige week protesteerde de Argentijnse middenklasse in Buenos Aires tegen rijk én arm. In India was er groot verzet tegen de komst van de Amerikaanse Walmart-winkelketen die kleinere winkeliers overbodig zou maken. En in Nederland hadden we dus het Telegraaf-oproer van de middenklasse.

Achilleshiel
Er zijn mensen die de 'Wiegel-opstand' tegen hogere gezondheidspremies afdoen als een luxe fenomeen van de beter gesitueerden. Dat is niet helemaal onzin. Toch vrees ik dat de wild om zich heen grijpende paniek liet zien dat er wel degelijk een achilleshiel werd geraakt. De opstand heeft alles te maken met de onzekerheid van de middengroepen in onze samenleving. Dat moet alarmbellen laten rinkelen.

Eén van de waarschuwingen van de twintigste eeuw luidt: don't mess with the middle class. Anders dan velen denken, leverde die de stoottroepen van fascisme en nationaal-socialisme. De middengroepen worden per definitie ingeklemd tussen de elite en de onderlaag. Zij zijn het gevoeligst voor sociale statusangst. Voor rancune, ressentiment en onzekerheid. Zij lijden aan angst voor Sozial-abstieg, zoals de Duitsers dat noemen - voor een terugval in maatschappelijke positie. Pas dus op met de middenklasse!

Verzorgingsstaat
Niet voor niets werden de naoorlogse liberale democratie en verzorgingsstaat juist gebouwd op een brede, heterogene middenklasse. En is het geheim van de 'universalistische' Scandinavische verzorgingsstaat dat het 'profijt' van overheid en publieke sector daar gelijkelijk tussen middengroepen en de onderkant verdeeld is.

Als we Saskia Sassen volgen, staat dit naoorlogse beschavingscompromis onder druk. In een globaliserende wereld dreigt de middenklasse - the squeezed middle - steeds meer samengedrukt en gespleten te raken. Ze raakt bekneld tussen Big Business en Big Government en uit elkaar gespeeld in hen die wel meekunnen met de moderne wereldtrends, en hen die niet meekunnen.

Hoe wijs is het om tegen die labiele achtergrond een maximaal bezuinigings- en hervormingsprogramma voor te stellen dat de onzekerheidsdruk op de middengroepen maximaal opvoert? Pensioen, zorgpremie, hypotheek, WW, sociaal leenstelsel, btw en de opheffing van nationale, provinciale en gemeentelijke soevereiniteit: de Grote Slecht Nieuws Show kent geen einde.

Hervormingsmacho
Waarom toch dit hervormingsmachismo met de rug naar de samenleving? Het zal het vast goed doen in Brussel en bij de Studiegroep Begrotingsruimte. Maar het resultaat is een totaal vernietigd consumentenvertrouwen en een zwartgeblakerd toekomstoptimisme. Mocht men gedacht hebben zo het populisme te kunnen afblussen, dan is men van een koude kermis thuisgekomen. De negativiteit van de periode-Wilders dreigt te worden afgewisseld door nieuwe negativiteit. Met als sneu symbool het cancelen van de Olympische Spelen in Nederland wegens gebrek aan geld en geestdrift.

Goede politiek bemiddelt tussen het Haagse statistische beleidsuniversum en de symbolische wereld waarin mensen leven. Tussen de technocratische beleidswerkelijkheid en de dagelijks ervaren, en door media verwrongen, werkelijkheid. Goede politiek moet de druk weerstaan van techno-statistiek, en die van gevestigde belangen om alles te houden zoals het is.

Goede sociaal-democratie zet nooit het midden tegen de onderkant op, maar koestert die verbindingsbrug tussen middengroepen en lagere inkomensgroepen juist als vitaal bestanddeel van verzorgingsstaat én democratie. Goede sociaal-democratie zoekt niet alleen sterke schouders, maar ook schuldige schouders.

Moeilijkheden
Ongeremd bezuinigen en nivelleren in een onzekere middenklasse-maatschappij is vragen om moeilijkheden. Men dreigt niet alleen de economie kapot te bezuinigen, maar de samenleving zelf. Van mij mag het nieuwe post-populistische kabinet nog een paar maanden nemen. Om met een beter uitgebalanceerd en meer doorleefd plan naar buiten te komen. Als het even kan met een nieuw toekomstoptimisme voor Nederland. Van hoog tot laag. En in het midden.

René Cuperus is cultuurhistoricus en columnist voor de Volkskrant.