Wereldwijd steken bewonderaars van Nelson Mandela een kaarsje op om de voormalige leider te herdenken.
Wereldwijd steken bewonderaars van Nelson Mandela een kaarsje op om de voormalige leider te herdenken. © EPA

'Verering van Mandela toont gebrek aan iconische leiders'

Nelson Mandela was niet alleen een held voor de Zuid-Afrikanen maar ook voor tallozen elders in de wereld. Die bewondering is verdiend, maar er speelt ook iets anders meent Paul Brill: leiders als hij heb je niet meer.

 
Eigenlijk is de nieuwe paus de figuur die op het internationale toneel de meeste geestdrift wekt met zijn onbevangen optreden en gepassioneerde aanklacht tegen armoede en achterstelling.

In welk rijtje hoort Nelson Mandela thuis? Dat van roemruchte Afrikaanse vrijheidsstrijders, zoals Samora Machel en Ahmed Ben Bella? Staat hij op één lijn met Mahatma Gandhi en Martin Luther King, die boven het politieke gewoel uitstegen en fungeerden als morele leidsman voor een groot deel van de mensheid? Of moet hij nog hoger worden ingeschaald? Met de komst van Mandela kan God beter Zijn boeltje pakken, luidde een eerbetoon dat ik in verschillende varianten zag langskomen op Twitter.

Een rangschikking van historische figuren op basis van hun betekenis is altijd een precaire onderneming. Het toeval wil dat er net een saillant boek van twee Amerikanen, allebei exacte wetenschappers, is uitgekomen waarin ze langs statistische weg tot een weging proberen te komen. Het aantal links en hits in Wikipedia is het belangrijkste criterium. Er is tevens gebruik gemaakt van Google Ngram, waarmee kan worden nagegaan hoe vaak woorden en namen in miljoenen boeken voorkomen. Zo komen auteurs Steven Skiena en Charles Ward tot een top-20 die wordt aangevoerd door Jezus, gevolgd door Napoleon, Mohammed, Shakespeare en Lincoln.

Er valt natuurlijk veel af te dingen op de kwantitatieve benadering, die alleen al tekortschiet doordat de auteurs zich hebben moeten beperken tot de Engelstalige versie van Wikipedia. Maar onwillekeurig dringt zich de vraag op hoe hoog Mandela, die bij leven en welzijn al een legende was en door zijn overlijden definitief een historisch figuur is geworden, over een paar jaar op zo'n lijst zou eindigen. En hoe lang zijn notering op peil zal blijven.

Unieke rol
Het staat buiten kijf dat Mandela een unieke rol heeft gespeeld en niet alleen zijn stempel heeft gedrukt op de loop van de geschiedenis van zijn eigen land, maar ook een inspiratiebron is geworden voor tallozen buiten Zuid-Afrika. Een vreedzame afsluiting van een lange periode van grootscheepse onderdrukking is een zeldzaamheid in de geschiedenis, en dat dit in Zuid-Afrika is gelukt, is bovenal te danken aan zijn wijsheid, verzoeningsgezindheid en kalme, natuurlijke charisma.

'Toen ik door de poort naar de vrijheid liep, besefte ik dat ik nog steeds gevangen zou blijven als ik mijn bitterheid en haat niet zou achterlaten', was kort na zijn vrijlating een van zijn mooiste uitspraken. Dat juist hij met zijn verzets- en gevangenisverleden hiertoe in staat was en het zo overtuigend wist uit te dragen, heeft bij uitstek voorkomen dat de afschaffing van de apartheid uitliep op bloedige afrekeningen, niet alleen van zwart tegen blank, maar ook van zwarte groeperingen onderling.

Behoefte aan iconische figuren
Maar ik denk dat de verering die Mandela nu ten deel valt - in het Westen misschien zelfs wel meer dan elders - ook nog door iets anders wordt gevoed. Namelijk de behoefte aan iconische figuren die duidelijk het goede symboliseren of in elk geval door hun levensgeschiedenis en persoonlijkheid sterk tot de verbeelding spreken. Een behoefte die momenteel op mondiaal niveau slecht wordt bevredigd.

Wie is de Europese politicus die kan bogen op het meeste aanzien? Geen twijfel mogelijk: Angela Merkel. Een onmiskenbaar competente en eigenlijk ook wel bewonderenswaardige regeringsleider - maar niet gezegend met een markante achtergrond en een grote dosis charisma. Om maar eens een voorganger te noemen: Willy Brandt, met zijn indrukwekkende knieval in Warschau, was beslist van een ander kaliber.

Buiten Europa dan? Het ontbreekt niet aan interessante, goedwillende voormannen en -vrouwen die kunnen bogen op een succesje of twee. Maar niemand springt eruit. Velen hadden hoge verwachtingen van Barack Obama, en als je luistert naar het fraai getoonzette, gevoelvolle toespraakje waarmee hij Mandela herdacht, weet je weer waarom. Maar hij is er ten ene male niet in geslaagd de scherpe polarisatie in Washington terug te dringen - niet alleen zijn schuld natuurlijk, maar toch - en hij heeft te veel steken laten vallen. Obama zal alle zeilen moeten bijzetten om te voorkomen dat hij eindigt in het drijfzand.

De nieuwe paus
Eigenlijk is de nieuwe paus de figuur die op het internationale toneel de meeste geestdrift wekt met zijn onbevangen optreden en gepassioneerde aanklacht tegen armoede en achterstelling. Maar het lijkt me dat velen te ver zijn afgedreven van het geloof om nog de weg terug naar de kerk in te slaan.
In dit universum staat de ster van Mandela uitzonderlijk flonkerend aan de hemel. Maar zal die ster over twintig, dertig jaar nog zo fel schijnen? Dat is allerminst zeker, vooral omdat zijn politieke erfenis dan waarschijnlijk zwaarder zal wegen. En die is op zijn best gemengd.

Aan de positieve kant staat en mag blijven staan: het Afrikaanse zelfbewustzijn dat door zijn unieke optreden is gesterkt en dat aan de basis ligt van de economische verrijzenis die zich in delen van het ooit als hopeloos afgeschreven continent voordoet. Maar Mandela's eigen land vertoont bepaald geen rooskleurige aanblik. De democratie is uitgehold door de heerschappij van zijn ANC, waar een cultuur van zelfverrijking en machtsmisbruik heerst. De ongelijkheid is onverminderd groot. De criminaliteit tiert welig. Zuid-Afrika blijft ver beneden zijn kunnen.

Wie destijds de vrijheid heeft zien ontluiken na de apartheid, zal doorgaans graag bereid zijn Mandela vrij te pleiten van verantwoordelijkheid voor de latere misstanden. Hij was immers vooral verzoener, inspirator en bovendien op leeftijd. De dagelijkse politiek liet hij liever over aan zijn getrouwen. Maar het nageslacht zou wel eens harder kunnen oordelen.

Paul Brill is buitenland- commentator van de Volkskrant
Reageren? p.brill@volkskrant.nl