VVD-leider Mark Rutte (R) deelt een frietje met leden van VVD-Leiden tijdens de campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen.
VVD-leider Mark Rutte (R) deelt een frietje met leden van VVD-Leiden tijdens de campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen. © ANP

Sommer: 'Niemand zit te wachten op ideologisering van lokaal bestuur'

Deze gemeenteraadsverkiezingen zijn belangrijk, want door de decentralisaties ligt er steeds meer verantwoordelijkheid bij de gemeente. Niemand kon politiek commentator Martin Sommer echter duidelijk maken waar de verschillen zaten. 'Kan ik dan kiezen tussen meer en minder rollators, minder jeugdzorg of bijstand? Ik heb geen idee, en dat kan kloppen want dat hebben de partijleiders evenmin.'

 
Het gaat bij deze raadsverkiezingen niet meer over stoplichten en lantaarnpalen

De invloed van de landelijke politiek op de gemeenteraadsverkiezingen is zo groot, dat de partijleiders instemden met een televisiedebat. Toen hij dit donderdagavond in P & W zei, trok Paul Witteman zijn vroomste gezicht. Waarna de partijleiders hun zorg uitspraken over de opkomst straks. Die dreigt onder de 50 procent te duiken. Vervolgens begonnen ze met een potje armpje drukken over de strafbaarstelling van illegaliteit, wat inderdaad niets met de gemeenteraadsverkiezingen van doen heeft.

Geen klein bier
Den Haag draagt deze dagen eensgezind uit dat deze raadsverkiezingen belangrijker zijn dan ooit. Het gaat niet meer over stoplichten en lantaarnpalen. Met de zogeheten drie decentralisaties, van de langdurige zorg, het arbeidsmarktbeleid en de jeugdzorg, is 10 miljard gemoeid. Dat is geen klein bier. Het geld gaat straks naar de gemeenten en daar hebt u inspraak. Stemmen dus.

Dit is de officiële gebedsmolen, maar mij viel tijdens het debat bij P & W al op dat niemand duidelijk kon maken waar dan de verschillen zaten. De gemeente gaat de dienst uitmaken, maar kan ik dan kiezen tussen meer en minder rollators, minder jeugdzorg of bijstand? Ik heb geen idee, en dat kan kloppen want dat hebben de partijleiders evenmin.

Ik was van de week in Roosendaal, een middelgrote gemeente. Wethouder Jongmans (PvdA) is er verantwoordelijk voor de decentralisaties. Hij klaagde over 'stoom en kokend water'. Voor eind februari, gisteren dus, moest hij een plan indienen bij het Rijk. Over hoe hij samen met negen andere gemeenten denkt de nieuwe jeugdzorg te organiseren.

 
In Den Haag heb ik nooit een buitensporige ambitie gezien om macht uit handen te geven. Nu ineens wel?

Niemand weet hoe of wat
De jeugdzorg verhuist van de provincie naar de gemeenten. Dat moet per 1 januari volgend jaar zijn beslag krijgen. De meeste gemeenten gaan samenwerken, maar niemand weet nog precies hoe of wat. Datzelfde geldt voor zorg en arbeidsmarkt. De wetgeving is niet of net door het parlement, de uitvoering nauwelijks van start. Maar één ding staat vast, met al die samenwerking hebben de afzonderlijke gemeenteraden weinig in de melk te brokkelen. Dit is de democratische praktijk van de decentralisatie.

In Den Haag heb ik nooit een buitensporige ambitie gezien om macht uit handen te geven. Nu ineens wel? Twee goede bronnen zeiden me dat men tijdens de formatie van dit Sturm und Drang-kabinet overeenkwam dat er aanzienlijk moest worden bezuinigd, op de AWBZ bijvoorbeeld. Terecht, daar niet van. Maar hoe zou dat dan wel moeten? Ze bedachten er een verhaal bij en noemden dat decentralisatie. En dan was het argument bijvoorbeeld dat lokaal bestuur herkenbaarder is voor de mensen.

Gemeenten zijn best bereid om meer uitvoeringstaken op zich te nemen. Of dat ook decentralisatie mag heten, is een andere vraag. Die politieke herkenbaarheid is een lachertje. De landelijke politici, die kennen we, van P & W bijvoorbeeld. Lokaal weet je, als je geluk hebt, wie de wethouder is. Raadsleden kent niemand. Kennen we de ideologische positie van de wethouder? Nee, en dat hoeft ook niet want er zijn geen VVD-stoplichten, zoals de burgemeester van Roosendaal (VVD) me zei.

Niet lullen maar poetsen
Niemand zit te wachten op de ideologisering van het lokaal bestuur. Integendeel, ideologie lijkt mij een van de redenen waarom menigeen genoeg heeft van de politiek. Lokale partijen, zoals de Lijst Roosendaal, danken hun populariteit aan hun beginsel van niet lullen maar poetsen. Niet voor niets valt Pieter Hilhorst (PvdA) door de mand als hij probeert de verkiezingen in Amsterdam te politiseren met zijn poging de 'tweedeling' inzet van de verkiezingen te maken. De kiezer wil gewoon een wethouder die zijn best doet voor de stad.

 
De nieuwe regio's vallen keurig samen met de regio's die we al kennen, van de veiligheid, de brandweer, de ambulance en de milieuhandhaving

Kiezers hebben heel goed in de gaten dat die decentralisatie reuze betrekkelijk is. Joop van den Berg, oud-directeur van de Wiardi Beckman Stichting, schreef er een goed stuk over in de laatste S & D. Dat begint met de grap dat 'decentralisatie het enige woord in het Nederlands is waar het lidwoord aan het zelfstandig naamwoord vastzit'.

Van den Berg schrijft dat het Rijk ervan uitgaat dat gemeenten die nieuwe taken helemaal niet aankunnen. Dit heet de decentralisatie-paradox. Het bestuur moet naar de burger toe, maar omdat het te ingewikkeld is, moet er zoals dat heet worden opgeschaald. Er wordt een regio opgetuigd, op grotere afstand. Van den Berg wil niet spreken van een complot maar wijst er wel op 'dat er wordt gewerkt aan 35 tot 40 regio's ter uitvoering van de drie grote decentralisaties in het sociale domein'.

Complot kan ik niet bevestigen
De nieuwe regio's vallen keurig samen met de regio's die we al kennen, van de veiligheid, de brandweer, de ambulance en de milieuhandhaving. 'Er zit dus systeem in en het lijkt alsof er in Nederland wordt gewerkt aan vaste districten voor de regionale uitvoering.' In beleidstaal heeft men het over 'congruente regio's'. Dat complot kan ik helaas niet bevestigen. Wat ik zag in Roosendaal was forse aandrang vanuit Den Haag, gemeenten die braaf aan het werk gaan, een serieus probleem met de democratische controle en een bevolking die er eigenlijk niets van weet en ook niet wil weten.

Ook dat laatste kan ik helemaal invoelen. Bezuinigen, als het moet dan moet het. Maar waarom moet daarvoor weer een hele stelselwijziging worden opgetuigd, met alle kosten, hobby's voor beleidsambtenaren en de VNG, cursussen en straks nieuwbouw. De stand van zaken is nu dat de kiezers wordt gesuggereerd dat zij meer dan ooit te zeggen hebben, terwijl in werkelijkheid de gemeenten meer en meer uitvoeringsloket worden. Geen complot, wel een operatie stiekem. Geen wonder dat de opkomst straks er zorgelijk uitziet.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant.