Gesloten vestiging van Polare.
Gesloten vestiging van Polare. © ANP

'De automatisering bedreigt de hele middenklasse'

Door technologische ontwikkelingen zal het gemiddelde loon dalen en de ruggegraat van de samenleving in gevaar komen, betoogt Martin Sommer.

Op weg naar het station fiets ik altijd langs de ABN Amro. De Fortisbank van ernaast is verdwenen, mét de banen uiteraard. De bankensanering is in volle gang, van de week nog sneed de Rabobank tweeduizend banen weg. De schuldige is de bankencrisis maar de automatisering helpt ook mee. Dan passeer ik boekhandel Polare. Dicht, vanwege mismanagement maar ook omdat ze de bol.com-revolutie hebben gemist. Op het station kijken een paar treurige NS-dames over de balie heen. Hun tijd is voorbij. Zelfs de kaartjesautomaat levert al een achterhoedegevecht tegen de ov-chipkaart.

Wie ik niet meer tegenkom, is de postbode. De koers van PostNL steeg afgelopen dagen, want de bezorging gaat terug naar vier of zelfs drie keer per week. Het restant aan brieven wordt voor een grijpstuiver verspreid door de concurrentie van Sandd.

Getob op de fiets, geholpen door de 'State of the Union' van president Obama. Hij speechte dinsdag tegen de armoede en voor het redden van de Amerikaanse droom van sociale stijging, dankzij fatsoenlijke middenklasse-banen. In Nederland zijn we gefixeerd op de bonussencultuur aan de top en de voedselbank aan de onderkant. Ten onrechte. Wat gelijkheid betreft staat Nederland nog altijd bovenaan. Obama raakte aan een ernstiger probleem dat er ook hier aan komt: de automatisering bedreigt de hele middenklasse.

Vorige week stond er een onthutsend stuk in The Economist. De technologische kwantumsprong waarin wij ons bevinden, is bezig een werkgelegenheidsravage aan te richten. Eerst is vrijwel alle industriële arbeid verdwenen. Nu is de middenklasse aan de beurt. De mogelijkheden van het internet - 'big data' - groeien razend snel, net als die van de robotisering. De ambtenarij, tot nu toe redelijk gespaard in de crisis, gaat een geweldige knauw krijgen. Het secretariaat, bodediensten, archieffuncties, maar ook thuiszorg, banken en verzekeringen, ze zullen worden gedecimeerd.

47 procent van alle banen zijn kwetsbaar voor nieuwe technologie
Volgens onderzoek van de Universiteit van Oxford is liefst 47 procent van alle banen kwetsbaar voor nieuwe technologie. Ook economen worden het slachtoffer, accountants, juristen en zelfs journalisten (vooral sport- en financiële journalisten, voorzover het werk kan worden geformatteerd).

Niet alleen in de Britse pers, ook in Nederland luidt de noodklok. Helemaal nieuw is dat niet. PvdA-politicus Thijs Wöltgens schreef kort voor zijn overlijden in 2008 een geruchtmakend artikel over het einde van de middenklasse. Hij zag in Duitsland en Frankrijk banen wegzakken die voorheen een fatsoenlijk gezinsinkomen opleverden, van postbode tot buschauffeur. Wöltgens wees de liberalisering en globalisering aan als oorzaken, in strijd met de klassieke economische theorie van Ricardo dat meer handel alleen maar meer welvaart kan opleveren. Net als Obama nu, zag hij het einde van de sociale stijging.

Het heeft even geduurd maar nu de technologie erbij komt, krijgt Wöltgens gelijk. Onlangs publiceerde de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid een rijke studie, Naar een lerende economie, langs dezelfde alarmistische lijnen. Volgende week debatteert de Tweede Kamer erover. 'Alles wat geroutiniseerd kan worden, zal worden geautomatiseerd', zegt onderzoeker dr. Robert Went. Met spectaculair banenverlies.

Kodak had ooit 140.000 mensen in dienst
Hét voorbeeld is fotofabriek Kodak, die ooit 140.000 mensen in dienst had. Kodak ging failliet, de digitale opvolger Instagram (waarde vorig jaar 1 miljard dollar) telt precies dertien werknemers. De nieuwe samenleving, schrijft de WRR, wordt een zandloper. Aan de top het management en het creatieve werk dat niet kan worden gestandaardiseerd, aan de onderkant geldt hetzelfde voor schoonmakers, de horeca en deels de zorg, maar dan slecht betaald. Het werk gaat omhoog of omlaag, maar vooral omlaag. Het gemiddelde loon zal dalen en de ruggegraat van de samenleving komt in gevaar.

Het verontrustende is dat een oplossing ontbreekt. Zowel The Economist als de WRR suggereert onderwijs, hét klassieke voertuig van sociale stijging. Onderwijspartij D66 lijkt gelijk te krijgen; in een meritocratische samenleving moet je kansen bieden en kansen grijpen. Maar de WRR stelt zelf al vast dat daaraan haken en ogen zitten. Straks heeft 55 procent van de jongeren hoger onderwijs genoten. Wat moeten al die mensen? In de VS rijden al gepromoveerde taxichauffeurs rond. Diploma-inflatie heet dat.

 
Obama's voorgestelde verhoging van het minimumloon kan geen oplossing zijn, omdat dat de automatisering alleen maar versnelt

De kneedbare mens
Belangrijker is de veronderstelling die aan de onderwijs-panacee ten grondslag ligt. Dat is de lerende, creatieve, wendbare, samenwerkende, weerbare, kortom kneedbare mens. The Economist heeft het nog vrolijk over een samenleving van yoga-leraren en liefdestherapeuten. Niet iedereen is geschikt als liefdestherapeut. Het eenvoudige industriële werk voor mensen die verder niet veel kunnen, is al weggesneden. Straks zijn ook de functies achter beeldschermen verdwenen, door antropoloog David Graeber als 'bullshit-banen' getypeerd omdat ze nu al voornamelijk dienen om bonden kalm te houden.

En dan? Michael Young schreef zijn The rise of the meritocracy in 1958. Dat boek was een zogenoemde dystopie, een koortsdroom van een toekomstige strijd van allen tegen allen waarin alleen de best presterenden overbleven. Het boek eindigt in een algemene opstand van de verliezers. Een gruwelijk vooruitzicht. Obama's voorgestelde verhoging van het minimumloon kan geen oplossing zijn, omdat dat de automatisering alleen maar versnelt. Als iedereen fatsoenlijk zijn brood moet kunnen verdienen, is een overheidstoeslag of een basisinkomen onvermijdelijk. Iets anders kan ik niet bedenken. Dat is het postume gelijk van Thijs Wöltgens.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant.