De politieke strijd over de macht van het koningshuis is losgebarsten. Meer dan vroeger moet het koningshuis op zijn tellen passen, stelt Martin Sommer.

Ik ben voor de monarchie, biecht ik meteen maar op. In woelige tijden is er nood aan wat een beetje weeïg heet verbindend leiderschap. Anders dan menig sociaal-democraat denkt, gaat dat het beste met erfopvolging. Dan is het keuzeprobleem meteen opgelost. Wie een paar jaar in een presidentieel geregeerd land heeft gewoond, weet dat politisering aan de top vooral verdeeldheid en narigheid oplevert.

Hema- of Blokkermonarchie
Het Duitse of Italiaanse alternatief is een getrapt gekozen bleekneus, gehannes in het parlement vanwege de moeilijkheid iemand te vinden die naar ieders meug is. Met als resultaat een president van de derde garnituur. De traditie geeft een extra samenbindend argument: wij Nederlanders doen dat nou eenmaal zo. En tot slot is de monarchie goedkoop. Er wordt veel gezeurd over het inkomen van de Oranjes, maar internationaal bezien is het hier heus een Hema- of Blokkermonarchie.

Veel van het bovenstaande ontleen ik aan Cees Fasseurs elegante boekje De gekroonde republiek (2011). Ik kan het alle Kamerleden aanbevelen die de Koning, zoals het ambt van de koningin officieel heet, de laatste tanden willen trekken. De PvdA-commissie die zich over de problematiek boog, is ook voor de monarchie. Het moet wat zuinigjes ('een zeker ongemak') vanwege de rode geschiedenis en de achterban, dus met wat ritueel geprevel over de republiek. Kijk naar de daden en de sociaal-democraten gaan zoals vaker het koningshuis redden.

Van de PvdA mag de Koning in de regering blijven. Rutte kan ook de komende jaren op maandag zijn kopje thee drinken op het paleis. De ministeriële verantwoordelijkheid blijft bestaan. Alleen bij de formatie moet de koninklijke bemoeienis verdwijnen. Er schijnt nu een Kamermeerderheid voor te zijn. Laat ze dat eerst maar eens waarmaken. Welke onpartijdige bemiddelaar gaat de Kamer benoemen als de formatie straks vastzit? De nieuwe vicevoorzitter van de Raad van State Piet Hein Donner? De PvdA zal de koningin nog missen.

Radicaler
Geert Wilders is radicaler en wil de Koning procedureel helemaal uit het zicht hebben. Weg uit de Raad van State, uit de regering en ook geen ministeriële verantwoordelijkheid meer. Gebeuren zal het niet, maar zijn voorstel heeft de sympathie van een fors (links) deel van de Kamer. De vraag is of met zo'n procedurele beteugeling van het Koningshuis aan de behoefte van de betrokken partijen zou zijn voldaan. Nee natuurlijk. De irritatie van de Kamer, links en rechts, is niet met procedures op te lossen. Het gaat om opvattingen van de Oranjes, in woord en gebaar. De linkse irritatie geldt het 'jetset-gedrag', die van rechts de veronderstelde linkse voorkeuren van met name de koningin.

Wilders wil de neutraliteit en de onafhankelijkheid van de Koning in de Grondwet laten opnemen. Ook dat zal niet doorgaan, maar hij raakt wel een snaar. Ik denk dat de koningin zich hierover de afgelopen jaren vaak het hoofd heeft gebroken. Wat voorheen keurig neutrale en onafhankelijke, zeg maar onpolitieke, standpunten waren, zijn dat tegenwoordig niet meer. Alles is politiek geworden, vooral de zaken waarvoor het koningshuis zich altijd heeft ingezet: Europese eenwording, hulp aan de Derde Wereld, tolerantie voor andere culturen.

Het was hoog tijd dat ook over deze zaken de politieke strijd is losgebrand. Maar tegelijk kan ik me goed voorstellen dat de koningin heeft gedacht: hoe kan het dat mijn ideeën waaraan tot tien jaar geleden niks mankeerde, nu als partijdig en uiterst links worden beschouwd? De koningin is niet veranderd, de samenleving is veranderd. Met termen als neutraliteit kun je daarom in de Grondwet niks aanvangen.

Verscheurd
Veel meer dan vroeger moet het koningshuis op zijn tellen passen. Hoe dat werkt, zag je in de schitterende film The Queen van Stephen Frears, over de dagen na de dood van prinses Diana in 1997. Koningin Elisabeth werd verscheurd tussen haar historisch gestempelde distantie en de druk om de bevolking lijfelijk haar compassie te tonen.

Maar de vorst die dichterbij komt, wordt ook gezien. Met zijn ideeën, eigenaardigheden, opvattingen. Ook de ceremoniële koning die Wilders graag heeft. En zoals Fasseur zegt, ook een ceremoniële koning moet zich verstaan met zijn ministers. Anders kan hij het land niet symboliseren. Hij zal te links zijn of te rechts. Er zullen incidenten blijven. Dat erkende ook het PVV-Kamerlid Elissen, die op de vraag hoe daarop te reageren zei: 'Dan spreken wij er schande van en gaan we over tot de orde van de dag.' De verstandigste woorden over de hele kwestie tot nu toe.

^{Martin Sommer is redacteur van de Volkskrant.}