Er valt altijd wel een goed excuus te vinden om mee te buigen met de tijdgeest, betoogt columnist Thomas von der Dunk. Maar ongemerkt kan zo een morele grens worden overschreden.

'Wilders wil alsnog excuses deportatie Joden in WO II', aldus de kop boven een stukje vanochtend in de Volkskrant (met ernaast als navrant toeval de kop 'Nijlgans mag wel worden vergast, andere ganzen niet').

In een recent verschenen boek van Manfred Gerstenfeld van het Jerusalem Center of Public Affairs pleiten de oud-ministers Gerrit Zalm en Els Borst ervoor dat het kabinet-Rutte excuses aanbiedt voor de passieve houding van de Nederlandse regering tijdens haar Londense ballingschap ten aanzien van de Jodenvervolgingen - waaraan men dan, in het verlengde daarvan, de feitelijk assistentie in bezet Nederland kan toevoegen.

Feit is inderdaad dat Nederland zeer traag is - vaak trager dan andere Europese landen - bij het toegeven van medeverantwoordelijkheid voor wandaden van vroeger, veelal uit vrees voor financiële consequenties.

Eeuwige student
Met twee historici als premier en vicepremier zou dit kabinet in theorie bij uitstek geëquipeerd moeten zijn voor reflectieve vertogen op passende momenten - op 4 en 5 mei bijvoorbeeld - waarin van dat besef blijk wordt gegeven. Ik kan mij echter niet herinneren ooit één stuk van intellectueel niveau van Rutte of Verhagen in de krant te hebben gezien, dus dat is voor beide heren - die tijdens hun studie ook al meer de eeuwige student dan de aankomende denker hebben uitgehangen - te hoog gegrepen.

En van Uri Rosenthal, als minister van Buitenlandse Zaken de derde bewindsman die qualitate qua voor het uitdragen van minimaal historisch besef voorbij Zevenaar is aangesteld, hoeven we ook niet veel te verwachten, sinds die te kennen heeft gegeven dat Nederland voornamelijk pro-Europees is omdat dat de afzetmarkt voor onze aardappelen vergroot.

Tegenzin overstag
Wel krijgen officiële excuses bijna zeventig jaar na dato, voor de daden van een eerdere regering waarvan de leden al decennia dood zijn, iets gratuits. Net zoals dat geldt voor excuses voor de slavernij of Jan Pieterszoon Coen. Zeker als er dan weer tegelijk nauwlettend op wordt toegezien dat dat de belastingbetaler geen cent kost. Zie de beschamende vertoning rond Rawagede, waar Den Haag slechts met tegenzin overstag ging.

Het zou van meer morele moed getuigen om royaal excuses aan te bieden voor politiek falen waarvoor men zélf verantwoordelijk is en dan denk ik bij Zalm en Borst, als ministers uit het eerste paarse kabinet, aan de Nederlandse vaandelvlucht in Srebrenica. We weten allemaal hoeveel moeite het Wim Kok nadien heeft gekost om ook maar een eerste stap in deze richting te doen. Over een halve eeuw, als alle betrokkenen dood zijn en die erkenning dus niet meer zo pijnlijk is, kan vast meer.

Bovendien zouden juist excuses van het huidige kabinet pas echt een gotspe zijn: dat kan het buitenland beter zijn excuses aanbieden voor het feit dat het nauw samenwerkt met en steunt op een antidemocratische partij die stelselmatig de beginselen van de rechtsstaat ondermijnt.

Fout
En ik verzeker u: precies dat zal, indien Nederland nog verder mocht ontsporen, over vijftig jaar ook van de huidige bewindslieden, inmiddels van een caviabrigade in een rollatorbrigade getransformeerd, in het bejaardenhuis worden verlangd. Wie was er fout onder Rutte?

Want als het huidige kabinet excuses moet aanbieden voor het gedrag van zijn verre voorganger, waarvoor moet het dan precies zijn excuus aanbieden? Niet voor het creëren van Auschwitz of de Arbeitseinsatz, lijkt mij. Nee: vooral voor gemakzuchtig wegkijken, laf meebuigen en een geest van ontkenning van haar dienaren in Nederland - ambtenaren, politie, spoorwegpersoneel - op al die concrete momenten dat er weer een eerder als onoverschrijdbaar geldende grens toch overschreden wordt.

Het was echt niet zo dat op 15 mei 1940 in Nederland meteen een onvoorstelbaar terreurbewind van start ging - dat heeft ook de recente remake van de tv-serie De Oorlog weer aardig duidelijk gemaakt. Nee: de afbraak van de rechtsstaat ging met kleine stapjes. En bij al die stapjes stonden de betrokken overheidsfunctionarissen voor de keus: werk ik mee of werk ik tegen - met het risico van ruzie, het verlies van baan - of meer?

Verloedering
Krijg ik er bovendien nu niet wat moois voor terug? Wordt het anders - het burgemeester-in-oorlogstijd-dilemma - niet nog erger? Is dit ene stapje wel voldoende om hard 'ho' te roepen? En het antwoord luidde dan vaak: nee. Verloedering gaat namelijk sluipend, en de gewenning vervolgens snel. En na afloop vraagt men dan verbijsterd: hoe is het mogelijk, dat iedereen daarin zover is meegegaan? Ik heb - en in mijn rol van geschiedenisdocent ben ik Rutterechts daarvoor eeuwig dankbaar - weinig moeite meer om in een collegezaal uit te leggen, hoe zoiets heel concreet in zijn werk gaat.

Dat was precies waarvoor Klink en Hirsch Ballin waarschuwden, toen in 2010 de huidige samenwerking met Wilders op de rails werd gezet. En Weisglas heeft al terecht geconstateerd dat alle beloftes die Rutte toen over principieel grenzen trekken deed, niet zijn nagekomen, want er moeten wel zaken worden gedaan, en dus compromissen worden gesloten om de coalitie in stand te houden. En zo dramatisch is dat ene puntje toch niet?

En inderdaad: er is altijd een goede praktische reden om net nu, deze ene keer, even niet moeilijk te doen. En zeker: de precieze omstandigheden, en de gevolgen, verschillen van 1940, maar het gedrag van de betrokkenen vertoont onrustbarende overeenkomsten. Enige introspectie zou juist voor dit kabinet zeer leerzaam zijn, mocht het de wens van Zalm en Borst willen vervullen.

Heibel
De mensen waren indertijd moreel echter niet slechter dan nu - dus nu echt niet beter. Veelzeggend alarmerend is de recente gang van zaken bij de Hoge Raad. Zou u die meneer wel nemen, als dat tot heibel leidt? Zou u die moslim wel nemen, als dat tot heibel leidt? Zou u die jood wel nemen, als er toch ook best alternatieven zijn? Er valt altijd wel een goed excuus te vinden om mee te buigen met de tijdgeest.

Het hoofdprobleem is niet Wilders - het hoofdprobleem is, net als indertijd, de lafheid en gemakzucht van de anderen. Minister na minister kijkt de andere kant uit, laat zich in de praktijk als Geerts loopjongen gebruiken; Verhagen, Bleker, Leers zijn voor altijd besmet - de eerste heeft dat ook zelf nu eindelijk in de gaten, en daarom net aangekondigd bij de volgende verkiezingen op te zullen stappen zodat het CDA een nieuwe start kan maken. Die zal inderdaad hard nodig zijn.

Mocht het kabinet inderdaad al binnenkort over interne bezuinigingsconflicten vallen, dan kan het niet zo zijn dat PvdA, D66 en GroenLinks dan maar even zonder de kiezers te raadplegen aanschuiven, zoals de politicoloog Van Schendelen - ook al iemand die allang het spoor bijster is - op 29 december in de NRC bepleitte.

Kletskoek
Daarvoor vormt de kabinetsformatie van 2010 te zeer een morele scheidslijn, van een orde waarvan de afgelopen decennia niet sprake was, dat die zomaar op een achternamiddag uitgewist kan worden. Daarvoor verschilt het huidige kabinet te zeer van alle eerdere gewone centrumrechtse coalities (die Nederland sinds Drees meestal hebben geregeerd, ondanks alle populistische kletskoek over een dominante linkse elite).  
 
Maar ook de merkwaardigerwijs zo kritiekloos door de pers (waar het kompas evenzeer zoek is al in de politiek) bejubelde Rutte zelf is besmet, die de PVV eens als een 'heel normale partij' betitelde en tevreden verklaarde dat Wilders zich keurig aan zijn afspraken hield.

Of neem Henk Kamp, die duidelijk niet de mentale statuur heeft die het ministersambt vereist. 'De samenwerking met CDA en PVV smaakt goed', zo verklaarde hij op 10 december in de Volkskrant. Ooit was hij nog zo boos dat hij in Buitenhof als een vol-is-vol-politicus werd aangekondigd dat hij meteen van tafel dreigde weg te lopen, nu werkt hij probleemloos met iemand samen die eens voor massadeportatie van moslims heeft gepleit.

Taak
Dinsdagavond gaf Kamp tegenover Jeroen Pauw toe best moeite te hebben met de wijze waarop Wilders tekeer gaat. 'Maar het is niet mijn taak hem daar op aan te spreken'. O nee? Geldt niet juist voor ministers als publieke ambtsdragers de morele imperatief dat wél te doen? Is het gebrek aan dát besef bij haar voorganger tijdens '40-'45 niet juist, waarvoor de huidige regering dan nu van Zalm en Borst excuses zou moeten aanbieden?

Inderdaad: het is in deze coalitie Kamps taak om nu de andere kant op te kijken. Dat is de instructie van Rutte en Verhagen aan allen, want anders komt Wilders boos verhaal halen - zoals Leers en Bleker kunnen vertellen.

Met één vaste mantra heeft Wilders overigens gelijk: zachte heelmeesters maken stinkende wonden. De stinkende wond die PVV heet wordt door VVD en CDA veel te omzichtig en te weinig principieel aangepakt. En dat geldt uit Henk-en-Ingrid-angst helaas ook nog te zeer voor de oppositie.

^{Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist van vk.nl.}