Von der Dunk: Daagt de democratie nu ook in het oosten?

Vandaag is het de Vierde Advent, maar wat zich in het Heilige Land en omgeving momenteel aankondigt, lijkt vooreerst niet de komst van een vredesvorst te zijn. Één ding is zeker: de islam gaat een grotere rol spelen dan voorheen, zegt Thomas von der Dunk.

De zogenaamde vredesonderhandelingen tussen Israël en Palestina zitten al maanden muurvast, nu Amerika op de ontwikkelingen in het Midden-Oosten, waarop zij met die omwentelingen het afgelopen jaar steeds minder greep heeft gekregen, geen ander antwoord weet dan om overal waar Palestijnse vertegenwoordigers in VN-organisaties dreigen op te duiken, de geldkraan dicht te draaien of tot een boycot over te gaan.

Vredesvorst
Vandaag is het de Vierde Advent, maar wat zich in het Heilige Land en omgeving momenteel aankondigt, lijkt vooreerst niet de komst van een vredesvorst te zijn. Een jaar geleden is het nu, dat in Tunesië het verzet begon tegen een van de vele corrupte seculiere regimes die de Arabische regio rijk is. Opstanden en omwentelingen elders volgden, met wisselende uitkomst. Daagt de democratie thans ook in het Oosten?

De Gazastrook wordt nog steeds volledig afgeknepen omdat er af en toe een ongecontroleerde raket heen en weer vliegt, de Israëlische landroof in de contreien van Betlehem gaat gestaag door, en de extremistische kolonisten zijn daarbij intussen zo gewelddadig geworden dat zelfs Netanyahu zich genoodzaakt ziet het leger daartegen op te laten treden: een Monstertje van Frankenstein dat hijzelf heeft gecreëerd.

Voor het nucleaire probleem-Iran heeft Washington geen oplossing, omdat dat hopeloos met dat van de illegale atoommachten Israël en Pakistan is verknoopt, en in de Veiligheidsraad Rusland en China (dus) dwars blijven liggen.

Dreigende lot
Dat laatste geldt ook voor welke serieuze maatregel tegen Syrië, waar Assad - het ook hem anders dreigende lot van Kaddafi indachtig - steeds grover geweld inzet om het verzet tegen zijn tirannie neer te slaan. Waar vreedzaam demonstreren niet helpt - dat helpt bij tirannen namelijk zelden - grijpt ook de oppositie onvermijdelijk steeds vaker naar de wapenen. Wat Assad, even onvermijdelijk, het als feitelijke constatering niet onjuiste (en net als in het Libische geval gretig door Moskou en Peking geadopteerde) argument in handen geeft dat de oppositie zelf toch echt ook steeds vaker naar de wapenen grijpt.

En het argument dat 'het Westen', dat immers herhaaldelijk zijn sympathie voor de tegenstanders van Assad betuigt, en zich hun kritiek eigen heeft gemaakt, die oppositie steunt. Dat is in zulke gevallen een steevast terugkerend dilemma, dat we ook al bij de terechte hekeling van Poetins verkiezingshandel en wandel, plus de steun van buitenlandse NGO's aan democratische tegenbewegingen in Rusland zagen: hoe duidelijker men zijn steun uitspreekt aan de oppositie, hoe overtuigender ook de machthebbers op die steun als een vorm van ongehoorde buitenlandse inmenging in de interne politiek van een soeverein land kunnen wijzen.

Dat maakt een extern beroep op rechtsstatelijke normen al toetsingskader voor mogelijke interventie altijd tot een moeizame exercitie in politieke evenwichtskunst. Het is dan de VN, die dan met een fiat aan zo'n interventie legitimatie moet verschaffen, en dat fiat blijft meestal uit omdat teveel VN-lidstaten - vele zijn immers zelf verre van voorbeeldige democratieën - zelf boter op hun hoofd hebben en niet het gevaar willen lopen dat zo'n humanitair uitgangspunt zich binnenkort ook tegen hún despotie keert: de Russen hebben zo hun Tsjetsjenen, de Chinezen hun Tibetanen.

Driedubbele handicap
Los daarvan zit het Westen met een driedubbele handicap. Allereerst het feit dat men bij veel dictatoriale regimes die men vandaag bekritiseert, in het verleden de andere kant heeft uitgekeken. Of die zelfs geholpen heeft hun onderdrukking in stand te houden - van al te innige contacten van de Britse geheime dienst met de Libische onder Kaddafi, tot - in de Volkskrant van 5 november onthuld - de recente Italiaanse levering van technologie aan Assad die het makkelijker maakt om dissidenten op te sporen.

Ten tweede dat het Westen in de regio regelmatig blijft wegkijken, als mooie beginselen op concrete belangen botsen: niet alleen in het geval van de Israëlische onderdrukking van de Palestijnen, maar ook van het neerslaan met hulp van bondgenoot Saoedi-Arabië van de opstand in Bahrein.

En ten derde verschillen de argumenten waarmee Assad de mensenrechten opzij schuift de facto niet zo gek veel van die waarmee door Cheney en consorten indertijd waterboarding werd gelegitimeerd: martelen is uit staatsbelang toegestaan. Elke Amerikaan die Assad en de zijnen voor een internationaal strafhof wil dagen, zal die constatering - en in Arabisch ogen niet zonder geloofwaardigheid! - als een boemerang terugkrijgen. Nog los daarvan dat Washington zelf het gezag van veel VN-gremia niet erkent.

Juist zo'n eis van immuniteit voor de eigen soldaten vormt overigens een belangrijke reden waarom Amerika dezer dagen uit Irak vertrekt: die was voor Bagdad onacceptabel. Obama laat zo een zeer wankel land achter dat dankzij Bush' jubelende interventie nu op religieusdemografische gronden steeds sterker in Iraans vaarwater belandt. Irak is ook zelf zichtbaar religieuzer geworden, met alle gevolgen voor de positie van vrouwen van dien.

Tendens
Dat is inmiddels ook de tendens in Tunesië en Egypte, na de eerste vrije verkiezingen. Al 11 augustus schreef ik dat één ding zeker is: dat de islam een grotere rol gaat spelen dan voorheen - we wisten wel wat honderdvijftigduizend demonstranten op het Tahrirplein willen, maar we wisten niet hoe die overige vijftien miljoen Caïrezen erover denken. Dat weten we nu.

Gaan democratie en islam samen? Ja, voorlopig - maar dat wil niet zeggen dat de uitkomst altijd verlicht en in onze ogen prettig is. Het is zeer wel mogelijk om langs democratische weg een ongelijke en onvrije samenleving te creëren. Verkiezingen in een collectivistische cultuur zijn geen garantie voor individuele vrijheid, zeker waar religieuze opvattingen op dat vlak grote maatschappelijke taboes genereren.

Daarmee wordt, en dat is de paradox die we in mildere vorm ook al in Turkije zien, juist door die formele democratie nu tegelijk het onderscheid met Europa helderder dan onder de uiterlijk zo westers ogende seculiere dictaturen van voorheen. Het illustreert dat we er met de puur procedurele Kopenhagencriteria alléén bij de afbakening van wat Europa is niet komen - een hardnekkig Brussels misverstand waarmee tot dusver fundamentele culturele vragen zijn omzeild.

In die zin is wat er ginds gebeurt overigens wel vergelijkbaar met het orthodoxe calvinisme: juist het democratische karakter ervan maakte het mogelijk de moderne wereld lang buiten te sluiten - anders dan in de lang veel hiërarchischer Lutherse kerk.

En wie meent dat dit ginds slechts een islamitisch fenomeen is, leze de uitvoerige reportage in de NRC van 3 december: 'Gij zult niet in de bus naast een vrouw zitten'. Ook het door de PVV als baken van anti-islamitische verlichting omarmde Israël is met een cruciale rol voor de Shaspartij in menige regering steeds theocratischer geworden.

Onreine gedachten
Onder druk van de ultraorthodoxe haredim rukt de scheiding van mannen en vrouwen in de publieke ruimte voortdurend verder op. 'Ultraorthodoxe mannen', aldus een zegsman, 'zijn zo bang voor onreine gedachten dat ze vrouwen liefst helemaal uit hun buurt bannen'. Wie herkent hierin niet de gewraakte handenweigerimam uit de dagen van Rita Verdonk terug?

Eind november besloot de Israëlische orde van advocaten onder druk van de ultraorthodoxe gemeenschap voor het eerst in twaalf jaar geen enkele vrouw te benoemen in de commissie die rechters kiest voor de regionale rabbiale rechtbanken die - zelfs voor veel ongelovigen! - over zaken als huwelijk en echtscheiding waken.

Scheiding van moskee en staat, zoals wij nu handenwringend voor Egypte en Tunesië hopen? De joodse variant van de sharia is er in Israël al bijna - en voor Uri Rosenthal kennelijk geen reden om dat ene zinnetje uit het regeerakkoord waarin over het nauw aanhalen van de banden van Israël gesproken wordt, eens opnieuw tegen het licht te houden. Want als er al iets democratisch in het Oosten daagt, dan zeker niet overal het licht.

Anders dan Uri heeft collega Hillary Clinton het valse licht recent wel herkend. Haar terechte reactie: deze tendens in Israël past meer bij Iran. 

Rijd niet op sabbat door bepaalde straten van Jeruzalem, want je wordt gestenigd! Precies zoals overigens een kennis van mijn grootouders nog een halve eeuw terug, toen hij op een zondagmiddag zijn auto waste, door een in dezelfde straat wonende strenggereformeerde dominee die zichzelf duidelijk de Sterke Arm Gods waande bijna van de sokken gereden werd (iemand op zondag doodrijden mocht kennelijk wel). Alleen eindigde de bewuste dominee in Nederland in een inrichting en niet in de regering.