De aandacht voor veiligheid in Nederland heeft volgens Thomas von der Dunk obsessieve vormen aangenomen. Maar ons zelfbeeld maakt ons blind voor de Haagse bedreiging van de rechtstaat.

Nederland - althans de Nederlandse regering - is in de ban van de veiligheid. Of beter: zij is in de ban van het 'veiligheidsgevoel'. Sinds het VVD-Kamerlid René Leegte de aanval op het KNMI heeft ingezet omdat ongeacht wat metereologen meten Henk & Ingrid geen klimaatsverandering voelen, is de onderbuik immers letterlijk maatstaf geworden voor regeringsbeleid.

Ook de aandacht voor veiligheid heeft daarmee obsessieve vormen aangenomen - ofschoon Nederland juist veiliger is dan ooit. Als we tenminste even uw financiële veiligheid buiten beschouwing laten in relatie tot de neoliberale infectie die het Westen de afgelopen twee decennia heeft opgelopen en zich ondermeer in veilig VVD-bankieren bij de DSB-bank heeft vertaald. Maar anderszins is het risico dat u iets overkomt, geringer dan voorheen. Het aantal verkeersdoden is lager dan in de jaren vijftig en zal dat, zolang u althans niet conform de nieuwe regeringsnorm steevast 130 kilometer gaat sjezen, ook blijven: een geweldig succes, gezien de exponentiële toename van het aantal auto's de afgelopen vijftig jaar.

Ook anderszins is, sinds wij in afgelegen negorijen niet meer aan politionele acties, maar slechts aan politietraining doen, de kans dat u op onnatuurlijke wijze aan Uw eind komt best gering. Zolang u althans niet op een wankele keukentrap klimt, geen massaal popfestival bezoekt, zich niet in een mooie zomernacht naar Hoek van Holland begeeft op het moment dat veel hooligans dat net ook willen doen, geen familieruzie uit de hand laat lopen - in moordkwesties doodsoorzaak nummer één - of uw heimelijke bewondering voor Holleeder niet te opzichtig middels Moszkowicz-achtig intieme handelingen als het gezamenlijk delen van kantoorruimte vorm te geven pleegt.

Vrijheid en veiligheid
Maar natuurlijk: een zeker restrisico blijft altijd bestaan. Dat is aan een vrije samenleving inherent. Vrijheid en veiligheid zijn min of meer communicerende vaten, wat een zekere partij die de vrijheid in haar naam voert, maar intussen vooral door de wens van alles te willen verbieden opvalt, u ook Diets tracht te maken.

Inderdaad: Diets tracht te maken, want die partij heeft erg veel op met een groot Diets verleden, koketteert af en toe met een eventuele vereniging met Vlaanderen en zet dan graag een hoog hek daarom heen teneinde alles wat vies en voos en levensgevaarlijk is - van enge want goed geïntegreerde asylzoekers tot enge eurobiljetten - buiten de deur te houden.

Inderdaad: absolute veiligheid en nul criminaliteit - dat kent alleen een veilig ommuurde staat als Noord-Korea. Alleen zitten daar weer een paar ándere nadelen aan vast. In zulke feilloze landen heeft men ook, zoals Nederland sinds 2010, een ministerie van Veiligheid. In feilbare democratieën heeft men, zoals Nederland tot 2010, gewoon een ministerie van Justitie. 

Want die obsessie met totale veiligheid van de heren Opstelten en Teeven dreigt steeds duidelijker een slachtoffer te kennen: de rechtsstaat. Die is voor hen niet veilig. De rechtsstaat gaat namelijk niet in eerste instantie over veiligheid van de burger tegen onrecht begaan door medeburgers, maar over wat er gebeurt, als er zulk onrecht is begaan. Is elke burger dan ook voor mogelijke willekeur van de staat veilig, als de staat in de greep is van een veiligheidsobsessie en daarom per se zichtbaar resultaat wil boeken - van moordzaken in Putten tot in Schiedam? Waar zij immers over het geweldsmonopolie beschikt - en hoe veiliger een land is, hoe meer dat het geval is - kan dat ook tot misbruik leiden. Dat was ooit een belangrijke reden voor een zeker gezond wantrouwen van liberalen toen het om het vorstelijk absolutisme ging, maar die reden is inmiddels bij hun hedendaagse erfgenamen in Nederland wat vergeten.

Nieuw jasje
Kort en goed, of liever slecht: de rechtsstaat staat momenteel, bij de huidige Rutterechtse coalitie, in tweeërlei opzicht onder druk. De eerste is een financiële: steeds meer wordt ook op de rechtsstaat en haar instituties bezuinigd. De rechtsbijstand wordt veel duurder. Alleen de rijken kunnen zo straks nog naar de rechter: met dit kabinet, waarvan de grootste partij onder het leugenachtige motto het land terug te geven aan de burgers het inmiddel toch al heeft weggegeven aan de bankiers, krijgen we de oude klassejustitie in een nieuw jasje terug.

Hoge griffietarieven moeten namelijk 'oneigenlijk' gebruik van het recht door burgers ontmoedigen - let u op het woord 'oneigenlijk'. In de praktijk betekent dat niet alleen dat Henk de pomphouder de vervolging van een benzinedief vanwege de aanloopkosten-zonder-enige-garantie-op-resultaat wel kan en zal vergeten (en de dief dat dus ook weet). Het betekent eveneens dat Ingrid het wel uit haar hoofd zal laten te procederen tegen dat besluit van de overheid om die nieuwe snelweg, in strijd met alle eerdere (en nu dus snel gewijzigde) bestemmingsplannen door haar volkstuintje aan te leggen. Dat wint de overheid, die bij het procederen immers over een onuitputtelijke staatskas - met Henk & Ingrids belastingafdrachten gevuld - beschikt en dus de langste adem heeft, in de praktijk dan altijd.

Want dat is meteen het tweede gevaar dat de rechtsstaat bedreigt. De juist bij deze regeringsploeg zo sterk aanwezige behoefte om vooral 'daadkrachtig' te ogen en overal de eigen geurvlag te planten, ten einde straks evenmin als Frits van Egters in De Avonden niet gezien en onopgemerkt te zijn gebleven, vertaalt zich in een houding waarbij de overheid even geen boodschap heeft aan het hinderlijke recht. Donner met de identiteitskaart, Leers met migranten, Bleker met de Hedwigepolder - de voorbeelden zijn legio: loop ons niet met jullie wetten en afspraken voor de voeten. Efficiëntie, de hedendaagse dictatoriale managersmantra, staat centraal. Niet toevallig is partijgenoot Elco Brinkman, aanvoerder van de B.V.Bouwmaffia Nederland, zo van China gecharmeerd: daar gaat tenminste zonder al dat inspraakgezeur van burgers en zonder hinderlijke tussenkomst van de rechter voortdurend een profijtelijke spade in de grond.

Privacy
Bij de VVD is het vrijheidsbegrip sowieso al veel langer tot de vrijheid tot onbekommerd handel drijven en veel geld verdienen voor weinigen verengd. Daaraan danken we ook de deregulering die, met de import van fatale thatcheriaanse ideeën, de ontsporing van de financiële sector mogelijk heeft gemaakt. Alle andere vrijheden daarentegen worden dezer dagen maar al te makkelijk opgeofferd aan de nieuwe veiligheidsobsessie. Privacy? Een achterhaalde luxe - Jacob Kohnstamm vecht vergeefs voor het belang ervan, maar vecht in Nederland voor een verloren zaak.

Zonder veel aarzeling heeft Den Haag ook, anders dan veel andere Europese regeringen, onder druk van Washington na 11 september in het kader van de terrorismebestrijding massaal allerhande gegevens over burgers aan de Amerikaanse overheid verstrekt. Mocht men soms even aarzelen, dan joeg een economisch getint dreigement van overzee Nederland al snel weer stram in het gelid. Big Brother is watching you - vrijwel nergens in het Westen worden zoveel telefoons door de politie afgetapt als in Nederland, van Engeland afgezien, waar die handelswijze zich niet tot de schandaalpers alléén beperkt.

Het kabinet-Rutte is, als het gaat om haar vermogen en drang in de persoonlijke levenssfeer van burgers in te grijpen, inmiddels aanzienlijk totalitairder dan de meest almachtige absolutistische koning uit de zestiende of zeventiende eeuw - Filips II beschikte nog niet over irisscans en de mogelijkheid tot een opsporingsbericht op tv. Het is merkwaardig, hoe stil het in Nederland na alle rechtsstaatbeperkende maatregelen van deze regering buiten de rechterlijke macht en de advocatuur blijft - in Duitsland zou het allang tot hevige protesten zijn gekomen.

Naïviteit
En dat verklaart ook deels onze naïviteit. In Duitsland weet men uit eigen ervaring hoe een eigen regering gruwelijk tyranniek kan ontsporen - in Nederland is ons dat alleen van buitenaf overkomen, zowel bij Hitler in 1940 als, op een nog veel bescheidener schaal, in 1810 met Napoleon, en eignlijk ook vóór 1568 met Filips II. Die ervaringen hebben wij nooit als een echt deel van de eigen geschiedenis in ons zelfbeeld verdisconteerd - 'Oude tijden keren weerom', aldus de antirevolutionair Van Hogendorp nadat de Franse dictator in 1813 verslagen was; 'ik ben niet veranderd', aldus AR-voorman Schouten in 1945 na terugkeer uit het concentratiekamp. Ik zou zeggen: dan heb je daarvan dus niets geleerd.

Door de Franse inlijving en de Duitse Bezetting buiten de eigen geschiedenis te plaatsen, en na afloop de oude draad weer op te pakken alsof er niets was gebeurd, heeft Nederland een merkwaardig vertrouwen in de principile goedheid van de overheid behouden, ongeacht wat die vervolgens doet. Alleen als die wat teveel belasting heft en zo ons particuliere winstbejag in de weg staat, wordt de Telegraafborreltafellezer boos.

Dat waakzaamheid altijd geboden is, dat een ontsporing altijd mogelijk is: dat willen we niet zien. En in Den Haag geldt momenteel zelfs: wee degene die de PVV, die stelselmatig de trias politica aanrandt, met het Vlaams Belang of het Franse Front National vergelijkt. Zolang het om het buitenland gaat, vinden onze Haagse politici antidemocraten zeker doodeng; de VVD stond ooit vooraan om - terecht - de Oostenrijkse FPÖ uit de Europese liberale partijvereniging te gooien, maar heeft nu met de PVV - 'een hele volwassen partij met heel normale ideeën', om Rutte te citeren - geen probleem. Dat is er namelijk toch een 'van ons', dus zo erg kan dat niet zijn, en Wilders is in de dagelijkse omgang eigenlijk een heel toffe jongen. Maar zoals Sarkozy eens opmerkte: puur privé is Le Pen ook vast heel OK.

Blind
Die naïviteit inzake het Kwaad in eigen huis hebben we niet toevallig met de Britten gemeen: van alle democratische landen in Europa heeft Engeland momenteel met zijn alomtegenwoordige camerabewaking het meeste weg van een politiestaat. De veiligheidsobsessie heeft daar, van pedofilie tot inbraak, hysterische hoogtes bereikt - en de gemiddelde Engelsman accepteert dat, omdat hij de mogelijkheid van een eigen overheidsontsporing uitgesloten acht.

Waar de Duitsers zich van het interne Kwaad bewust zijn, kwam ook daar het Kwaad altijd van buiten. Veelzeggend was de reactie van de Tory's twee decennia terug toen er ook bij onze westerburen werd gepleit voor de invoering van een Grondwet zoals alle andere Europese landen allang bezitten: een Grondwet - dat was inderdaad iets wat ze op het continent hard nodig hadden, want daar hadden ze steeds last van tyrannen van eigen kweek. Engeland daarentegen had aan zoiets geen behoefte, dat liep geen enkel intern risico: daarvoor was het gewoon veel te fatsoenlijk en beschaafd. Het Nederlandse zelfbeeld is niet anders, en juist dat maakt ons vandaag voor de Haagse bedreiging van de rechtsstaat blind.

^{Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist van vk.nl. Dit is de toespraak die hij op 25 november hield in de Vrijdenkersruimte tijdens de Nacht van de Rechtssstaat.}