Een klaslokaal van het Technisch en Maritiem College in Velsen. © ANP
Een klaslokaal van het Technisch en Maritiem College in Velsen. © ANP © UNKNOWN

'Griekse toestanden op de Nederlandse scholen'

Natuurlijk, bezuinigen doet pijn. Maar wanneer het onderwijs er in slaagt de efficiëntie op orde te krijgen, dan kan met minder geld heus nog steeds goed onderwijs geleverd worden. Dat stelt Ferry Haan.

Het is zomaar een berichtje van de VO-raad, de werkgeversorganisatie van het voortgezet onderwijs: 'Meer dan de helft van de Nederlandse scholen noteerde vorig jaar een verlies'. De VO-raad had accountant Deloitte gevraagd om een financieel beeld van de sector en dat liegt er niet om.

Vorig jaar hebben Nederlandse scholen flink ingeteerd op het eigen vermogen. De verliezen zijn gecompenseerd uit reserves die scholen nog bleken te hebben. Dat is incidenteel niet zo erg. Wanneer uitgaven van scholen incidenteel een keertje hoger zijn dan verwacht, dan is een incidentele dekking uit de reserves niet zo erg.

Het probleem in het onderwijs is nu dat de uitgaven niet incidenteel zijn gestegen, maar structureel. Vooral de personeelslasten van de scholen zijn toegenomen van 80,1 procent in 2009 naar 81,3 procent van de baten (de verwachte inkomsten) in 2010. Ook stegen de investeringen van de scholen in ICT en ander zaken met meer dan 40 procent.

Structureel stijgende uitgaven dekken met incidentele happen uit de reserves, doet denken aan de wijze waarop de Grieken hun hogere uitgave patroon hebben gedekt. Het enige dat ontbreekt, is dat scholen grootschalig gaan lenen om de hogere uitgaven te dekken.
De Nederlandse scholen zullen de tering naar de nering moeten zetten. De lasten stijgen terwijl de baten achterblijven. De eerste vraag is natuurlijk of het onderwijs de baten zouden kunnen vergroten. Kijkend naar Den Haag is het antwoord hierop waarschijnlijk 'nee'. Kijkend naar de samenleving is het ook uitgesloten dat scholen de ouderbijdragen flink kunnen opkrikken. De baten liggen vast.

Leeuwendeel
Dan is er maar één andere weg. De lasten moeten omlaag en dan vooral de personeelslasten aangezien die het leeuwendeel van de begrotingen uitmaken. Is dat te doen? Docenten worden immers al matig betaald. Ja, dat lijkt helemaal niet zo groot probleem te zijn.
Volgens Deloitte staan er tegenover elke FTE in het onderwijs slechts 10,6 leerlingen. Één betaalde full time kracht per 10,6 leerlingen. Dat is niet veel.

Let op, de gemiddelde klassen op de Nederlandse middelbare scholen bevatten tussen de 25 en 30 leerlingen. Tijdens mijn lesuren zie ik gemiddeld ook minstens 25 leerlingen. Per lesuur is de Nederlandse productiviteit ook internationaal gezien hoog.

Er gaat iets anders mis. De verhouding 10,6 leerlingen op één full timewerknemer betekent dat het onderwijs in Nederland niet erg efficiënt is georganiseerd. De productiviteit per werknemer in het onderwijs ligt laag en deze stijgt ook niet eens. In 2009 was de verhouding ook 10,6 leerlingen op één werknemer.

De efficiëntie in het onderwijs zou omhoog moeten kunnen naar - ik roep maar wat - 15 leerlingen per werknemer. Dat zou een gigantische bezuiniging opleveren. Hiervoor hoeven de docentensalarissen of de salarissen van ondersteunend personeel en het management ook niet omlaag. Sterker nog, deze salarissen kunnen zelfs stijgen, zolang de productiviteit maar sterker stijgt. Het enige dat elke school, en schoolorganisatie, zou moeten doen is nagaan of docenten niet te veel taken opgelegd hebben gekregen waardoor ze te weinig voor de klas staan. Hiernaast moet het personeelsbestand doorgevlooid worden op toegevoegde waarde. Hoeveel leiding heeft een school nodig? Hoeveel ondersteuning? Hoeveel ICT?

Natuurlijk, bezuinigen doet pijn. Maar wanneer het onderwijs er in slaagt de efficiëntie op orde te krijgen, dan kan met minder geld heus nog steeds goed onderwijs geleverd worden. Griekse toestanden op de Nederlandse scholen kunnen voorkomen worden.

Ferry Haan was jarenlang redacteur van de Volkskrant en geeft nu les op een middelbare school.