De Britse premier David Cameron.
De Britse premier David Cameron. © AFP

'Big Society werkt ook in Nederland'

De overheid krijgt noodgedwongen steeds meer een faciliterende rol. Er wordt dus meer verwacht van de samenleving zelf. Maar de overheid moet wel het initiatief nemen voor een taakverdeling.

De oplossing voor maatschappelijke problemen moet niet bij de overheid gezocht worden, maar juist in de samenleving. Dat is kortweg het idee van Big Society, de visie van de Britse premier David Cameron. De oppositie noemt het een schaamlap voor de bezuinigingen en vindt dat de regering mensen in de steek laat. Maar tegelijkertijd groeit het aantal maatschappelijke initiatieven in Groot-Brittannië en in Nederland enorm. Kan de overheid spoedig een stapje terug doen?

Sociale productiviteit
Cameron presenteerde zijn plannen als een poging om voorzieningen op peil te houden terwijl de budgetten teruglopen: De overheid heeft minder geld, maar met moderne en slimme oplossingen kunnen we ervoor zorgen dat burgers er niet op achteruit gaan. Denk aan bedrijfjes die met overheidsdata handige apps bouwen of het gebruik van spelelementen om burgers te stimuleren tot gewenst gedrag (bijv. een online spel waarbij je punten krijgt als je glas inlevert). Maar er worden in Groot-Brittannië ook honderden buurthuizen door bewoners geëxploiteerd, inclusief bijbehorende voorzieningen.

Ondanks de kritiek op de regeringsplannen heeft de Labour-partij een eigen programma gelanceerd om maatschappelijke betrokkenheid en inzet te stimuleren, genaamd Good Society. Blijkbaar staat het verschuiven van taken van overheid naar samenleving niet meer ter discussie. De Britse denktank RSA zet daar wel een kanttekening bij: als de samenleving een bepaalde rol niet oppakt, dan moet de overheid wel klaar staan om mensen alsnog op te vangen. De denktank bepleit dat de inzet van 'social productivity' gecombineerd moet worden met een andere rol van de overheid.

Eigen kracht
In Nederland manifesteert deze trend zich onder verschillende namen. De VNG wijst op het voorbeeld van de gemeente Berkelland, die bezuinigt op wijkvoorzieningen en hoopt dat op basis van naoberschap taken in de samenleving weer worden opgepakt. Er zijn overal initiatieven van burgers die zelf met oplossingen willen komen voor maatschappelijke problemen, zoals Wikistad in Amsterdam. En er is een Eigen Kracht Centrale, die probeert te stimuleren om diverse betrokkenen bij een probleem bij elkaar te brengen en gezamenlijk afspraken te maken over de oplossing ervan.

In de Jeugdzorg zijn dergelijke Eigen Kracht Conferenties ondertussen heel populair. Families die met de Jeugdzorg in aanraking komen wordt gevraagd om hun netwerk te betrekken. De gezinsbegeleider bepaalt de kaders, maar de oplossingen komen vanuit het gezin en de mensen eromheen. De afspraken die zo worden gemaakt zijn haalbaar en gebaseerd op eigen verantwoordelijkheid en betrokkenheid. Deze aanpak zorgt niet alleen voor betere resultaten, maar ook voor minder werk voor de overheid (in dit geval Jeugdzorg), omdat de omgeving zorgt voor de sociale controle en elkaar erop aanspreekt.

Eenzelfde aanpak wordt ook door het UWV toegepast: werkzoekenden worden gestimuleerd om eerst hun netwerk aan te spreken voor advies, referenties en wellicht een baan. Op de online netwerksite van het UWV worden werkzoekenden bij elkaar gebracht en helpen ze elkaar met tips en sollicitatiehulp. Net als bij de Jeugdzorg krijgen de betrokkenen meer invloed op hun eigen situatie en mogen ze hun eigen dossier inzien. Er ontstaat daardoor een nieuwe taakverdeling tussen overheid en betrokkene, waardoor het ook mogelijk is voor de overheid om een stap terug te doen.

Zelfvertrouwen
Aan het begin van de vorige eeuw hadden we al een 'big society', maar in geval van nood was je afhankelijk van de goedgeefsheid van anderen. De sociale voorzieningen die daarna zijn opgezet vergrootten het zelfvertrouwen van politiek en overheid om centraal maatschappelijke problemen op te lossen, maar de samenleving bleek uiteindelijk minder maakbaar dan verwacht. Op dit moment wordt gezocht naar een nieuwe balans tussen overheid en samenleving om het Nederlandse niveau van voorzieningen op peil te houden. Werken via netwerken, online en offline.

David Cameron schetst een visie waarbij een terugtredende overheid hand in hand gaat met nieuwe energie en initiatieven vanuit de samenleving. Daar zijn inderdaad kansen voor, zowel door nieuwe technieken als door nieuwe aanpakken. Het zijn echter geen of/of-oplossingen. Het gaat om een nieuwe taakverdeling tussen overheid en (partijen in de) samenleving, waarbij de overheid op zoek is naar een nieuwe rol: faciliterend en stimulerend, maar ook kaderstellend. Een lastig vraagstuk, maar de overheid zal er wel een antwoord op moeten vinden. De tijden vragen erom.

Davied van Berlo