'Politiek beseft zelf kosten van de zorg niet'

Door de complexiteit en de contradicties van het zorgsysteem hebben minister en Tweede Kamer onvoldoende greep op dat systeem, stelt hoogleraar Martin Buijsen.

Voorafgaand aan de behandeling van de VWS-begroting lanceerde VVD-Kamerlid Mulder het plan om patiënten voor elke ziekenhuisbehandeling te laten weten wat de kosten zijn. Regeringspartij VVD wil dat patiënten zich bewust worden van de kosten en zo draagvlak creëren voor toekomstige bezuinigingen. In haar ogen is de stijging van de uitgaven in de zorg het grootste financiële probleem van Nederland. Immers, de jaarlijks afgesproken zorguitgaven worden jaar in jaar uit met miljarden overschreden.

Met uitzondering van de SP hebben de overige politieke partijen laten weten positief te staan tegenover het idee. Is het een goed plan? En hoe zit het eigenlijk met het kostenbewustzijn in de zorg? De enigszins geïnformeerde Nederlander weet dat er in de zorg tientallen miljarden omgaan. Als hij het nieuws een beetje volgt, weet hij ook dat de uitgaven in die sector almaar toenemen. De zorguitgaven groeien het hardst van alle collectieve uitgaven. Zij groeien zelfs sneller dan het bruto nationaal product. En volgt hij het nieuws niet, dan merkt hij het aan het gestaag duurder worden van zijn zorgverzekering.

Maar van echt kostenbewustzijn is ook bij de enigszins geïnformeerde burger geen sprake. De informatie die hij tot zich krijgt - van de overheid, al dan niet via de media, van zijn verzekeraar, van zijn zorgverleners - stelt hem domweg niet in staat zo'n bewustzijn te ontwikkelen. Dat informatie over de kosten van door hem te genieten of al genoten ziekenhuiszorg bij de gebruiker een verhoogd kostenbewustzijn tot gevolg zal hebben, lijdt geen twijfel.

Solidariteit
Hoewel de VVD die informatie vooral beschikbaar wil laten stellen om de geesten voldoende rijp te maken voor pakketingrepen en verdere premieverhogingen, zouden partijen ter linker zijde het plan moeten omarmen, omdat het onder de burgers ook kan leiden tot een beter besef van verbondenheid, tot meer solidariteit.

De burger die bericht wordt over kosten die al snel in geen verhouding staan tot de maandelijks verschuldigde zorgpremie, weet dat andere verzekerden de kosten van zijn zorg gedragen hebben. Diezelfde burger weet dan ook voor wie hij premie betaalt in tijden dat hijzelf gelukkig geen beroep op ziekenhuisvoorzieningen hoeft te doen.

Dat met het bekend maken van de kosten van ziekenhuiszorg patiënten de schuld krijgen van de stijgende kosten van de zorg, zoals de SP beweert, is onzin. Mensen die ziekenhuiszorg behoeven, en om die reden daar ook gewoon recht op hebben, hoeven zich nergens voor te schamen. Het plan om patiënten zicht te geven op hun eigen ziekenhuisrekening is zo slecht nog niet.

Maar het gebrek aan kostenbewustzijn bij de burger is niet het grootste probleem. De ironie wil dat op dezelfde dag dat de VVD haar plan bekend maakte, de Algemene Rekenkamer een boekje open deed over het kostenbewustzijn van de minister en de Tweede Kamer, of liever gezegd: het gebrek daaraan.

Tekortkomingen
In hun op 3 november aan de Kamer aangeboden rapport trekken de rekenmeesters als belangrijkste conclusie dat de minister van VWS over weinig inzicht in de ontwikkeling van de zorguitgaven beschikt en dat zij niet afdoende mogelijkheden heeft om deze tijdig te beheersen. De mogelijkheden die de minister wel heeft, benut ze bovendien niet optimaal. Mede daardoor, aldus de Rekenkamer, kan zij haar verantwoordelijkheid voor de betaalbaarheid van de zorg niet voldoende waarmaken.

Een van de tekortkomingen die men signaleert, is het gebrek aan effectiviteit van de instrumenten waarmee de uitgaven beheerst kunnen worden. Het huidige systeem kent in wezen een open einde. Iemand die verzekerd is, heeft nu eenmaal recht op de verzekerde prestaties, ook als het daarvoor bestemde budget uitgeput is. Met het vermarkten van de zorg heeft de minister echter niet langer de middelen om uitgaven werkelijk te beheersen. Prijsregulering en maximering van de zorgcapaciteit passen niet bij marktwerking en behoren dan ook tot het verleden.

Wel kunnen nog steeds voorzieningen uit het basispakket worden gehaald. De minister neemt ook wel pakketmaatregelen, maar daarbij gaat het meestal om kleine bedragen. Politiek is het nemen van grote stappen te moeilijk. Bovendien heeft men te weinig zicht op de effecten. Of met pakketmaatregelen de uitgaven ook daadwerkelijk worden beheerst, blijft vaak onduidelijk.

En dat is het tweede probleem. Bij financiële tegenvallers in deelsectoren van de zorg grijpt de minister wel in, maar vertraagd en met weinig zicht op de oorzaken van de overschrijdingen en de effecten van de genomen maatregelen. De meeste tegenvallers worden namelijk pas opgemerkt geruime tijd nadat zij zich hebben voorgedaan.

Het lijkt er dus op dat de complexiteit van het systeem, en de in dat systeem gebakken contradicties, maken dat de minister niet langer 'in control' is. En de Kamer daarmee evenmin.

Kortom, de politiek mag best willen dat de burger inzicht krijgt in de eigen zorgkosten, maar laat zij vooral de ogen niet sluiten voor het eigen gebrek aan kostenbewustzijn.

^{Martin Buijsen is hoogleraar gezondheidsrecht aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.}