Hoe de Amsterdamse zedenzaak aan het rollen kwam

vk ACHTERGROND AMSTERDAM - Na de arrestatie van Robert M., kinderoppas en medewerker van kinderdagverblijven in Amsterdam, breken zes hectische dagen aan op het stadhuis. Een reconstructie.

Dinsdag 7 december
Opa herkent zijn destijds 2-jarig kleinkind op een foto die Opsporing Verzocht toont met de vraag wie het jongetje kent. Hij alarmeert de ouders. Die bellen de politie. De jongen heeft één mannelijke oppas gehad: de 27-jarige Robert M. Kort na de uitzending valt de politie bij hem binnen.
Het jongetje komt voor op pornografische beelden die in de Verenigde Staten zijn opgedoken. Een afbeelding van Nijntje leidde naar Nederland. 

Woensdag 8 december 
M. wordt een groot deel van de dag verhoord. Hij zegt tientallen kinderen te hebben misbruikt, maar noemt geen namen. In een aantal gevallen heeft hij foto's en films gemaakt, zegt hij, maar hij geeft geen toegang tot zijn computer en externe harde schijven. De digitale recherche kan niet bij de bestanden, zo vernuftig is de informatie versleuteld.

Andere rechercheurs lichten de doopceel van M. Waar heeft hij gewerkt? Met wie gaat hij om? Komt hij voor in politiebestanden? In totaal storten 150 rechercheurs zich op de zaak.
 
Donderdag 9 december
M. zegt dat hij bij mensen thuis kinderen heeft misbruikt als hij paste op kinderen die hij kende van Het Hofnarretje en Jenno's Knuffelparadijs, de kinderdagverblijven waar hij werkt. Hij bekent ook dat hij kinderen op de kinderdagverblijven heeft misbruikt.

De rechercheurs die hem verhoren, hebben niet de indruk dat hij fantaseert en opschept, zoals te doen gebruikelijk onder makers van kinderporno. Een rechtspsycholoog wordt aan het team toegevoegd. Ook die heeft niet de indruk met een fantast van doen te hebben.

Er wordt groot alarm geslagen. Dit zou wel eens een zaak van ongekende omvang kunnen zijn. Aan het eind van de middag besluit de politie de zaak te verheffen tot een GBO, een grootschalig bijzonder optreden. Dan is het alle hens aan dek, een operatie met een uitgebreide staf en een vuistdik draaiboek waarmee de politie gewoonlijk grote evenementen als Koninginnedag en Sail voorbereidt.
's Avonds belt hoofdcommissaris van politie Bernard Welten met burgemeester Eberhard van der Laan. Zij spreken af morgen bij elkaar te komen. 

Vrijdag 10 december
Aan het begin van de middag komen beleidsmedewerkers en voorlichters van de politie, het Openbaar Ministerie, de gemeente en de GGD bijeen op het hoofdbureau van politie aan de Elandsgracht. Zij worden bijgepraat door de zedenpolitie. Ook de directeur van de GGD, Paul van der Velpen, schuift aan.

De evaluatie van het COT Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement van de zaak-Benno L., komt op tafel, de Bossche zwemschoolhouder die tientallen, veelal gehandicapte, kinderen in en rond het zwembad misbruikte. Als maatschappelijke onrust dreigt, heet het 83 pagina's dikke rapport.

Ook het 32 pagina's tellende Scenario Zedenzaken en Maatschappelijke Onrust Amsterdam-Amstelland wordt erbij gepakt. Het Steunpunt Seksueel Geweld van de GGD werkt daar al tien jaar mee als er sprake is van seksueel misbruik op een school, instelling of vereniging.

Velen bellen onafhankelijk van elkaar met hun evenknie in Den Bosch over Benno L. In bedekte termen stellen ze vragen, er mag niets uitlekken.

Richard van O., de 37-jarige echtgenoot van Robert M. die aanvankelijk als getuige was gehoord, wordt 's middags aangehouden. Hij wordt verdacht van het in bezit hebben en verspreiden van kinderporno. Hij is vanaf dinsdagavond continu is de gaten gehouden om te voorkomen dat hij oppasafspraken van M. zou overnemen of bewijsmateriaal zou verdonkeremanen.

Burgemeester Van der Laan, hoofdofficier van Justitie Bolhaar, hoofdcommissaris Welten en directeur Van der Velpen van de GGD - 'de vierhoek' - komen om zes uur bij elkaar in kamer 1243 in het stadhuis, de vergaderkamer van B en W.

Om die te bereiken moet je de B en W-gang door met staatsieportretten van de laatste vijf colleges van B en W. Besturen die voor hete vuren hebben gestaan - de Bijlmerramp, de moord op Theo van Gogh - maar een zedenzaak als deze is ongekend.

Ze zijn het snel eens over de prioriteiten: 1 ouders informeren, 2 hulpverlening aan ouders en kinderen, 3 opsporing en strafrechtelijk onderzoek, 4 maatschappelijke onrust voorkomen, 5 mediastrategie. Het maakt meteen duidelijk hoe uitzonderlijk de zaak is. Normaal staat de opsporing bovenaan.

Het aantal kinderen dat er mogelijk bij betrokken is, varieert voortdurend. Bij Het Hofnarretje, dat zeven vestigingen heeft, zou het om honderden kunnen gaan. Bij Jenno's om tientallen. De ouders moeten zo snel mogelijk worden ingelicht.

Zaterdag 11 december
Om negen uur komt het crisisteam van de GGD bijeen op de hoofdvestiging aan de Achtergracht. Op de ouderavond zullen hulpverleners aanwezig moeten zijn. Hoeveel is ongewis, maar dat het er veel moeten zijn staat vast.

Er moet een callcenter worden opgetuigd, waar verontruste ouders terecht kunnen. Maar wat zeggen de mensen die de centrale bemannen? Duidelijk is dat het Scenario Zedenzaken Maatschappelijke Onrust niet voldoet. De zaak is te groot. De normale werkwijze voldoet alleen al niet omdat het overzicht ontbreekt.

Om een uur komt de vierhoek weer bijeen op het stadhuis. De politie heeft achterhaald dat M. zich ook op internet aanbood als oppasser en dat hij stond ingeschreven bij een oppascentrale. In potentie zijn er duizenden kinderen in het geding. Als het nieuws naar buiten gaat, zijn op slag duizenden ouders ongerust.

Er is meer slecht nieuws. Een rechercheur van de landelijke politie die zich in een chatsessie op internet had voorgedaan als 13-jarige jongen - het zogenoemde grooming - is een tijdje terug in contact gekomen met een man die zich voor de webcam aftrok: Edwin R (39). Die blijkt ook op Het Hofnarretje te werken.

De verslagenheid is groot, een angstig gevoel bekruipt het gezelschap. Hoe groot is de kans dat twee van dit soort types - Robert M. en Edwin R. - toevallig op hetzelfde kinderdagverblijf werken? Zijn er nog meer mensen bij betrokken? Is er sprake van een netwerk?

De ouders moeten zo snel mogelijk worden geïnformeerd. Maar welke ouders? Wat is de boodschap? En wanneer? Wat is haalbaar? Maandag? Zondag? Besloten wordt twee scenario's uit te werken, voor zondag en maandag.

Burgemeester Van der Laan vraagt of de foto van Robert M. kan worden vrijgegeven, opdat alle ouders worden bereikt die reden kunnen hebben ongerust te zijn. Hoofdofficier Herman Bolhaar zal hierover vanmiddag het college van procureurs-generaal raadplegen. Het tonen van de foto zal effect hebben op de strafzaak. Het kan invloed hebben op de strafmaat. Het OM in Den Bosch had tegen Benno L. twee maanden minder geëist vanwege de publiciteit die het zelf had gezocht in een poging zo veel mogelijk ouders te bereiken.

M. heeft de eerste namen van kinderen genoemd. Vaak alleen voornamen, er zitten soms wel tien kinderen met dezelfde voornaam in de administratie van Het Hofnarretje. In een enkel geval heeft de politie een adres kunnen achterhalen. Ook worden kinderen getraceerd aan de hand van afspraken in M.'s agenda en e-mails.

De gemeentesecretaris van Den Bosch is de hele dag op het Amsterdamse stadhuis, de Stopera, om van advies te dienen. De les van de zaak-Benno L. is: eerst de ouders informeren, dan pas naar buiten treden. Een andere les is: wees inlevend, maar zo duidelijk mogelijk. Vertel wat je weet, speculeer niet.

Een vraag van een ouder was of Benno L. een voorkeur voor jongens of meisjes had. Was die vraag beantwoord - hij had een voorkeur voor meisjes - dan was de helft van de ouders gerustgesteld. De Brabantse ouders kregen echter geen antwoord 'in verband met het strafrechtelijk onderzoek'. In de Amsterdamse zedenzaak kan de helft van de ouders niet gerust worden gesteld - M. heeft zich aan jongens en meisjes vergrepen, zegt hij.

Volgens de Bossche burgemeester Ton Rombouts, met wie Van der Laan heeft gebeld, is het allerbelangrijkste dat de ouders wordt verzekerd dat ze niets in de krant zullen lezen wat zij nog niet weten.
Aan het begin van de avond komt de vierhoek weer bijeen, nu op het hoofdbureau van politie. In de Koppenzaal, genoemd naar de beeltenissen van hoofdcommissarissen die er hangen.

M. heeft op lijsten van de kinderdagverblijven 43 kinderen aangewezen, van wie verschillende uit hetzelfde gezin. Het gaat nog steeds om bekentenissen, aanvullend bewijs ontbreekt. Op het ene geval na, waarmee M. tegen de lamp liep.

Hoofdofficier Bolhaar zegt dat de foto van M. mag worden verspreid. Overwegende belangen van hulpverlening, preventie en opsporing rechtvaardigen dit. Het dient twee doelen: geruststellen van ouders die kunnen vaststellen dat M. niet bij hen over de vloer is geweest, noch heeft gewerkt op de groep van hun kind. Ouders die de man wel herkennen, moeten worden gemobiliseerd.

De vierhoek wil zelf de ouders inlichten. Burgemeester Van der Laan: 'Ik wil een vertrouwensband met hen opbouwen. Er moet iemand zijn bij wie ze met alles terecht kunnen, en dat ben ik.'

Besloten wordt de ouders te splitsen en apart te informeren. De eerste bijeenkomst is voor ouders aan wie moet worden verteld dat hun kind of kinderen door M. zijn genoemd. De tweede voor ouders van kinderen die op het kinderdagverblijf zitten of hebben gezeten toen Robert M. er werkte. Er zijn geen concrete aanwijzingen dat hun kind is misbruikt. Zij krijgen een andere brief.

Op twee groepen is nog geen zicht: de kinderen van oppasadressen die hij betrok via internet. En de kinderen van andere kinderdagverblijven, waar M. zich als vrijwilliger heeft aangeboden. Hun ouders moeten worden gealarmeerd door de foto van M.

De brieven worden zondag bezorgd, dan zijn de meeste mensen thuis. Geprobeerd wordt de bijeenkomsten nog dezelfde avond te houden. De brief zal maandag veel onrust veroorzaken op de crèches. Een ander argument, wrang genoeg, is dat zondag gemakkelijker oppas is te regelen dan maandag. Vanavond om half elf zal worden besloten of zondag haalbaar is.

Voortdurend moeten er, soms pijnlijke, afwegingen worden gemaakt. Hoe worden de medewerkers van de kinderdagverblijven opgevangen? Die zijn in zekere zin ook slachtoffer, maar de ouders kunnen zich tegen hen keren. Zij worden uitgenodigd voor de tweede bijeenkomst.

Tientallen mensen van de politie, de gemeente, het OM en de GGD werken in alle uithoeken van het hoofdbureau aan 13DOK, de codenaam van de zedenzaak. De letters betekenen niks, de codenaam wordt door de computer samengesteld. 13 staat voor de politieregio Amsterdam-Amstelland.

De politie laat nasi aanrukken, 'de blauwe hap' heet het Indisch gerecht op het hoofdbureau. Een moment om stoom af te blazen. De zaak roept heftige emoties op, velen hebben zelf kinderen in de crècheleeftijd of hebben kinderen op een kinderdagverblijf gehad. Een enkeling kent een kind op Het Hofnarretje.

In de kantine verstommen de gesprekken als iemand aanschuift die niet meteen kan worden thuisgebracht. Een tel later beseft men dat iedereen aan dezelfde zaak werkt, en wordt het gesprek hervat.
Medewerkers van het Servicecenter van de politie worden gebeld dat ze morgen op het hoofdbureau worden verwacht. Zij zijn getraind in het te woord staan van verontruste en boze bellers en gaan het callcenter bemannen. De reden wordt niet vermeld. Een van hen: 'Ik dacht dat de Noord-Zuidlijn was ingestort.'

Het peloton ME (vijftig man) dat piketdienst heeft, wordt opgedragen zich morgenochtend te melden. In burger, opdat ze niet opvallen als zij de brieven bezorgen. Voordat een medewerker van het Servicecenter of een ME'er wordt opgeroepen, is gecontroleerd of hij of zij niet een kind heeft op Het Hofnarretje of Jenno's Knuffelparadijs.
Familierechercheurs in heel Nederland worden gemobiliseerd, de schakel tussen politie, het OM, de zorg en betrokkenen. Zij zijn niet belast met tactische informatie en zijn er voluit voor de familie.

Zondag is haalbaar. Veel adressen van ouders zijn achterhaald, het callcenter is met 24 lijnen operationeel vanaf het moment dat de eerste brieven worden bezorgd, morgen om 12 uur.

Ook de locaties zijn geregeld. De eerste bijeenkomst is om half zes in Hotel The Grand, het voormalige stadhuis aan de Oudezijds Voorburgwal. De tweede om acht uur in het Mövenpick Hotel aan de Piet Heinkade bij het IJ. Beide locaties zijn goed af te schermen.

Mogelijke nieuwsgierigen kunnen op afstand worden gehouden, ouders kunnen via een achteruitgang ongezien vertrekken.

Daarna is er een persconferentie in de Boekmanzaal op het stadhuis. Niet op het politiebureau. Met een blauwe achtergrond straal je uit dat de opsporing centraal staat en er is juist gekozen om de zorg voor alles te laten gaan. Nog een les die is geleerd van Benno L.

Tot diep in de nacht wordt er doorgewerkt op het hoofdbureau. Aan de vraag- en antwoordlijst voor de bemanning van het callcenter en aan de brieven. Om half vier zijn de brieven klaar - elk woord is tien keer gewogen. Ze mogen geen paniek zaaien, maar ze moeten de ouders er wel van overtuigen dat ze naar de bijeenkomst moeten komen.

Om vijf uur in de ochtend is de lijst met adressen klaar. M. heeft 53 kinderen genoemd - tien meer dan aan het begin van de middag - die aan 33 gezinnen konden worden gekoppeld. Die 33 worden uitgenodigd voor de eerste bijeenkomst. De tweede bijeenkomst is voor 68 families.

Het was een heel gepuzzel met de lijsten van de kinderdagverblijven en met het adressenbestand van de oppascentrale waar M. stond ingeschreven. De lijst voor de tweede bijeenkomst wisselde voortdurend. Meer dan duizend adressen zijn in beeld geweest. De administratie van Het Hofnarretje was een janboel, zegt een betrokkene.

Zondag 12 december
Om kwart over negen is de vierhoek weer bij elkaar. In de Bunker dit keer, het crisiscentrum in de kelder van de Stopera - 25 mensen zetten zich achter de tafels. Velen hebben de afgelopen dagen achttien uur per dag gemaakt en gaan puur op adrenaline door.

Achter de katheder staat Maureen Sarucco, ruim 25 jaar directeur Openbare Orde en Veiligheid die haar vuurdoop beleefde met de Bijlmerramp in 1992. Zij is technisch voorzitter, de burgemeester heeft dan zijn handen vrij om zich geheel op de inhoud te richten.

Er is meer informatie over Edwin R. Bij hem is een klein aantal foto's aangetroffen met kinderen die de leeftijd van het kinderdagverblijf al jaren zijn ontgroeid. Besloten wordt hem aan te houden. Voor de eerste bijeenkomst met de ouders begint, moet hij opgepakt zijn.

De bijeenkomsten en de persconferentie worden nog een keer doorgelopen en getraind. Belangrijk is de woordkeus. Er zal vanavond niet worden gesproken over verkrachting, maar over zeer ernstig seksueel misbruik.

Op het hoofdbureau van politie worden de ME'ers gebriefd. Zij hebben geen kennis van de zaak. Ze weten alleen dat het een belangrijke brief van de burgemeester betreft. Ze moeten blijven wachten tot de brief is gelezen. Waar nodig moeten ze een arm om de schouder slaan en een kop koffie blijven drinken. De brieven voor de tweede groep ouders mogen in de brievenbus worden gestopt als er niet wordt opengedaan.

Ook de mensen van het callcenter worden gebriefd. De opdracht slaat in als een bom, maar ze vermannen zich snel. Het is: schouders naar achteren, kom maar op: we zijn er klaar voor, aldus een medewerkster. Bellers met specifieke zorgvragen worden doorgezet naar het callcenter van de GGD, waar vier mensen klaar zitten.

Vanaf het moment dat de ME uitrijdt, twaalf uur 's middags, zijn de lijnen van het callcenter geopend. Een medewerker van de afdeling media van de gemeente scant vanaf nu elk kwartier de sociale media Twitter, Facebook en Hyves, bekende blogs en de sites van kranten om te controleren of het nieuws uitlekt.

Even na tweeën komt de vierhoek nog een keer bij elkaar in de Bunker. Het belangrijkste nieuws is dat M. niet is besmet met hiv.
Digitale deskundigen hebben bestanden ontdekt op de computer van Robert M. waarvan ze vermoeden dat het pornografische beelden zijn. De bestanden zijn onleesbaar gemaakt. Het Nederlands Forensisch Instituut is ingeschakeld. Veertien digitale rechercheurs zijn in ploegendiensten dag en nacht bezig met de schijven.

Het bezorgen van de brieven verloopt goed. Bij het callcenter zijn dertig telefoontjes binnengekomen. De bellers zijn niet emotioneel. Ze vragen vooral om meer informatie. Het lijkt alsof men de zaak nog niet ten volle beseft.

Omdat de vierhoek uit mannen bestaat, zal vanuit de gezondheidszorg een vrouwelijke hulpverlener aanschuiven. Ook dat is een les die is getrokken uit de affaire-Benno L.

Alles wordt nog een keer nagelopen. Er zijn voldoende sociaal-psychiatrisch verpleegkundigen en maatschappelijk werkers opgetrommeld. Tolk? Geregeld. Slachtofferhulp? Is er met getrainde vrijwilligers. Familierechercheurs? Voor elke familie zijn er twee, ze werken altijd in koppels. Er zullen ook een kinderarts, een forensisch arts en een soa-deskundige zijn.

In het besef dat elk woord pijn zal doen, maken de vier zich daarna afzonderlijk op voor de bijeenkomst die straks, om half zes, begint. De meest prangende vraag: wat is er met mijn kind gebeurd? kan niet worden beantwoord.

Directeur Veiligheid Maureen Sarucco roept om vier uur de werkgroep Vrede bijeen, waarin alle stadsdelen en enkele gemeentelijke diensten zitten. Die houdt in crisissituaties de temperatuur van de samenleving in de gaten.

In de Marokkaanse en Turkse gemeenschap kunnen ongeregeldheden uitbreken na de bekendmaking van het grootschalig kindermisbruik - vooral onder Marokkaanse jongeren is homoseksualiteit een gevoelig onderwerp. De politie zal buurtregisseurs inzetten rondom de kinderdagverblijven en de woning van M. Zijn woning wordt morgen uit voorzorg dicht getimmerd.

Aan het eind van de middag komt het bericht dat Edwin R. 'binnen is', jargon voor: hij is opgepakt.

Niet veel later melden dertig families zich in The Grand. Twee gezinnen waren onbereikbaar, een gezin is naar het buitenland verhuisd. De voorlichters halen opgelucht adem, het nieuws is niet uitgelekt. De uitnodigingen voor de persconferentie kunnen worden gemaild.

De ouders zitten in het midden van de oude Raadszaal van het chique hotel. Er zijn meer hulpverleners dan ouders, ze zitten en staan om de ouders heen. Een aanwezige: 'Ik weet niet of de ouders dit zo hebben gevoeld, maar ik dacht: wij zijn er voor jullie, we laten jullie niet los.'

Voor in de zaal op een kleine verhoging zitten burgemeester Van der Laan, hoofdofficier Bolhaar, hoofdcommissaris Welten, GGD-directeur Van der Velpen en Tilly Grosheide. Grosheide is gz-psycholoog, gespecialiseerd in kindertrauma's.

Na enkele inleidende zinnen komt Van der Laan ter zake. 'Het slechte nieuws is dat de verdachte heeft aangegeven dat hij een seksueel misdrijf heeft gepleegd met uw kind. Het is een van de ergste berichten die je als ouder kunt krijgen.'

Ouders reageren verbijsterd, gelaten, een enkeling is woedend. Een hulpverlener: 'Ondanks de schrik en het verdriet keken ze vooral naar de toekomst. Wat zijn de gevolgen? Hoe nu verder? Welke zorg heeft mijn kind nodig? Er sprak veel kracht uit. Ik heb geweldig respect voor de ouders.'

Een moeder: 'Ik ben in een nachtmerrie beland.' Van der Laan: 'U zegt het goed, het is walgelijk. U gaat straks weg met een naam, een gezicht, een telefoonnummer en een e-mailadres van iemand die u gaat bijstaan. Uw nachtmerrie wordt er niet minder om, maar wij gaan u wel helpen hem te doorstaan.'

Het OM en de GGD kunnen het enige lichtpuntje melden in de inktzwarte duisternis. Robert M. is getest op hiv, syfilis en hepatitis B. Op alle drie scoorde hij negatief.