Filmmaker Aki Kaurismäki over Le Havre: Dit is mijn eerste film die ik niet compleet haat

Finlands meest gelauwerde filmmaker Aki Kaurismäki koestert zijn status van eenling. Zijn nieuwste film Le Havre, over een schoenenpoetser die een Afrikaans bootvluchtelingetje onder zijn hoede neemt, wordt bejubeld. Le Havre is te zien op het IFFR en gaat volgende week uit in de reguliere bioscoop. 'Platzak ergens in een vreemde stad wakker worden met een kater, dicht bij een station - dat is vrijheid.'

'Ik ga vooruit', zegt Aki Kaurismäki (54) over zijn speelfilm Le Havre, 'dit is mijn eerste film die ik niet compleet haat.' De regisseur zit op een bankje in de Rotterdamse winterzon, even na tienen in de ochtend. De ogen bloeddoorlopen maar alert, de huid rauw en rood, witte wijn en sigaretten als ontbijt. 'Ik ben 's ochtends niet op mijn best.' Hij grijnst en inhaleert. 'En 's avonds ook niet. Maar daar tussenin gaat het goed.'

Zeventien speelfilms telt het oeuvre van Finlands meest gelauwerde filmmaker, en daar bovenop een sloot korte films. Twee van zijn bekendste: de uitzinnige roadmovie Leningrad Cowboys Go America uit 1989, over een fictieve Finse rockband op tournee, en het voor een Oscar genomineerde The Man Without a Past (2002), een tragikomedie over een man die bij een straatroof zijn geheugen verliest. 'Nou goed', zegt hij, 'wat ik in de jaren tachtig maakte, bevalt me inmiddels ook wel. Ik was wilder toen, vol energie. Als ik de energie van toen kon combineren met mijn kennis van nu, dan zou ik misschien een normaal mens zijn. Wens ik niemand toe, overigens.'

Opbeurend sprookje
Le Havre, op het afgelopen Cannes Filmfestival bekroond met de prijs van de internationale filmkritiek, nam Kaurismäki op in een oud visserswijkje van de Franse havenstad. Een goedmoedig en opbeurend sprookje is het, met een ietwat wrange ondertoon, over een schoenenpoetser die een Afrikaans bootvluchtelingetje onder zijn hoede neemt en verbergt voor de politie. 'Er worden te weinig films gemaakt over vluchtelingen, vind ik. De manier waarop we met ze omgaan maakt me woedend. Al gaat mijn film ook weer niet écht over vluchtelingen, meer over Europa zelf. Over de gewoonte om ons te verschuilen zodra er zich problemen aandienen.'

Het nostalgisch gefilmde Le Havre werd in de Franse pers behalve als sociale kritiek toch ook beschouwd als een 'liefdesbrief' aan Frankrijk, en zo in één adem genoemd met Midnight in Paris van Woody Allen en Hugo van Martin Scorsese, collega-regisseurs die het land eveneens recentelijk als locatie kozen. 'Noem je dat collega-regisseurs?', vraagt Kaurismäki. 'Zakenmannen zijn het.'

Grotere film
Om de zoveel tijd wordt hij benaderd door Amerikaanse filmstudio's die willen polsen of hij eens een wat grotere film wil draaien. 'Ik bel nooit terug. Dertig jaar geleden besloot ik dat deze voeten nooit de grond van Californië zullen aanraken.' Kaurismäki, die zijn films niet alleen regisseert, maar ook zelf produceert, schrijft en monteert, koestert zijn status van eenling. 'Platzak ergens in een vreemde stad wakker worden met een kater, dicht bij een station - dat is vrijheid. Na enkele seconden valt de realiteit dan wel binnen, maar toch: een aangenaam gevoel, dat ik voortdurend ervaar.'

Over losers gaan de meeste van zijn films, de verschoppelingen die zich bewegen aan de onderkant van de maatschappij. 'Ik voel me zelf ook zo iemand, zelfs al heb ik dan enig succes als regisseur. Wat is er nou interessant aan rijke mensen?'

Hij heeft overwogen het verhaal van Le Havre hier te filmen. 'Ik heb langs de Europese kust gezocht naar een geschikte locatie. Rotterdam hield ik achter de hand. Deze stad is net als Le Havre platgebombardeerd tijdens de oorlog. Je kunt dat nog voelen, er hangt een soort bitterheid. Maar ja, de Nederlandse taal. Dat was een probleem geworden.'

Eenmanscinema
De Finse film wordt vanwege Kaurismäki vaak als 'eenmanscinema' aangeduid, maar het IFFR toont deze editie naast diverse documentaires over Finland ook werk van de vergeten Finse filmer Mikko Niskanen (1929-1990). Diens oorspronkelijk voor televisie gemaakte en op ware feiten gebaseerde misdaaddrama 8 Deadly Shots (uit 1972) is vandaag voor het eerst op doek buiten Finland te zien, op de originele lengte van ruim vijf uur. De beste Finse film ooit moet het zijn, volgens de weinigen die 'm zagen.

'Ik herinner me dat het hele land stil viel als er een deel werd uitgezonden', zegt Kaurismäki, destijds 14 jaar oud. 'Ik ga 'm niet herkijken, want ik wil de herinnering niet verstoren. Het is een treurige, mooie film. Ik probeer zelf nog wel iets van humor te destilleren uit mijn geboorteland, al is die humor vaak ook triest. Als je Mikka's werk neemt en dat van mij, vind je ergens in het midden de waarheid over Finland.'