‘Wooooaaaah, laten we alles in 3D zetten!’

Filmen in 3D lijkt de nieuwe norm te worden. Lekker gemaakt door het kassucces van de film Avatar stappen tal van producenten en regisseurs over op een driedimensionale versie van hun verhaal....

Film haalt de kijker even uit zijn eigen realiteit. Een driedimensionale film zuigt, sleurt, hem die andere wereld in. En geeft door de dieptewerking de kijker de illusie zelf aanwezig te zijn in die andere wereld. Dat versterkt de beleving van het voorgeschotelde avontuur. Zoals in de succesfilm Avatar (2009) de afgeschoten pijlen langs je eigen hoofd lijken te suizen en de explosies zich niet veilig op het doek daar op het bioscooppodium voordoen, maar vlak voor je voeten. Zelfs een wereld die ver van je lijkt af te staan – de imaginaire planeet Pandora in het jaar 2154 in Avatar met zijn buitenaardse wezens – lijkt levensecht. Tot de aftiteling een wreed einde maakt aan de overrompelende illusie.

Sinds Avatar is de 3D-film weer terug van weggeweest. Lekker gemaakt door het kassucces van deze spektakelfilm – met een opbrengst van ruim 2,7 miljard dollar (2,1 miljard euro) de succesvolste film allertijden – stappen tal van producenten en regisseurs over op een driedimensionale versie van hun verhaal.

Komende maanden zullen tientallen 3D-films in de Nederlandse bioscoop te zien zijn, waaronder de eerste driedimensionale Harry Potter én de eerste 3D-speelfilm van Nederlandse makelij: de monsterfilm Amphibious. Uit Hollywood zijn de komende twee jaar ten minste zestig 3D-films te verwachten.

Het is de vraag of de huidige 3D-manie net zoals in de jaren vijftig en tachtig van de vorige eeuw, met films als Bwana Devil (1952) en Jaws 3 (1983) weer een kort leven zal zijn beschoren of dat het driedimensionale beeld vaste voet aan de grond krijgt.

De eerste twee 3D-hypes waren vooral ingegeven door paniek; de introductie van de televisie en later de videorecorder zou zomaar het einde kunnen betekenen van de bioscoop. Er moest iets nieuws worden bedacht om de consument te lokken. Maar die consument wil wel kwaliteit. En daaraan schortte het destijds bij 3D-films. Door gebrekkige technische mogelijkheden waren de 3D-effecten matig en ze stoelden volgens critici op goedkoop effectbejag. Na een paar keer heeft de kijker zijn bekomst van monsters à la de haai uit Jaws die ineens vanuit het doek op je afstormen.

Avatar heeft dergelijke kritiek in één klap doen verstommen. In recensies werd de film ‘een triomf voor de techniek’ genoemd. Juist het subtiele gebruik van 3D werd geroemd. Van goedkoop effectbejag was dus geen sprake. Daarmee heeft regisseur James Cameron een nieuwe standaard gezet, heet het. Zelf acht hij de techniek nu zo ver gevorderd dat diepte op natuurlijke wijze in een film kan worden geïntegreerd.

Hij beschikt dan ook over de beste middelen om dat voor elkaar te krijgen. Cameron heeft het patent op een uniek camerasysteem waarmee met één camera in één keer in 3D kan worden gefilmd. Andere regisseurs en cameralieden hanteren nog ingewikkelder methoden of nemen de film in 2D op om deze later in de studio om te zetten in 3D.

Zoals Tim Burton deed met Alice in Wonderland, wat hem veel kritiek opleverde vanwege het matige 3D-effect. Burton klaagde achteraf dat hij min of meer onder druk was gezet om na het Avatar-succes van zijn 2D-film ook een 3D-film te maken. ‘Wooooaaaah, let’s put everything in 3D!’ sprak hij honend in een interview.

De verwachting is dat de zich snel voortschrijdende techniek een oplossing zal bieden voor technische obstakels voor een kwalitatief goede 3D-film. Elektronicabedrijven zien brood in een 3D-markt die veel verder gaat dan film alleen. Op de markt verschijnt een hausse aan 3D-producten, zoals de 3D-televisie (zie kader) en ook de opnameapparatuur voor 3D-films zal naar verwachten verbeteren.

Desondanks worden er vraagtekens gezet bij een definitieve doorbraak van de 3D-film. Ook in de Verenigde Staten – het land van 3D-koning James Cameron. De tijdrovende opnamen staan acteerprestaties in de weg, en de productie is kostbaar. Avatar was naast de best lopende film ooit immers ook de duurste: 500 miljoen dollar. Een bedrag dat niet iedere producent kan ophoesten. Dus zal 3D nooit het filmaanbod kunnen domineren, klinkt het.

De Nederlandse film- en tv-producent San Fu Maltha is optimistisch. De producent van onder meer de film Zwartboek brengt in het najaar de eerste Nederlandse lange speelfilm in 3D uit, Amphibious, waarvan hij de rechten al aan twintig landen heeft verkocht. ‘Met een 2D-film was dat nooit gelukt. De kritiek zal gaan verstommen’, verwacht hij. Amphibious is een monsterfilm over een zeebiologe die in Indonesië onderzoek doet.

Zie veder pagina 33

Help! De acteur stapt buiten het kader
Vervolg van pagina 31

Ze raakt verwikkeld in een avontuur met een reusachtige prehistorische schorpioen die het gemunt heeft op een groep kinderen.

De cameraman die Amphibious heeft gedraaid, is sceptischer over een grote doorbraak van 3D. Mick van Rossum: ‘Het is een hype die vooral commercieel gestuurd wordt. De film Avatar was begin dit jaar zo’n groot kassucces, dat iedereen op die techniek is gedoken in de hoop er veel geld aan te verdienen. Nog even en het nieuwtje is er vanaf en de kijker heeft het trucje door.’

Van Rossum zegt zich niet te kunnen voorstellen dat 3D alle visuele media gaat domineren. ‘Het zal op termijn denk ik alleen blijvend worden gebruikt in games, animatiefilms en live action films. Want daar heeft het een toegevoegde waarde: de illusie deel uit te maken van wat je ziet. In andere films en tv-programma’s zal het denk ik alleen voor bepaalde scènes worden gebruikt, zoals een personage dat reist door een mooi landschap of een angstig of hallucinerend moment beleeft.’

Mick van Rossum heeft van de Nederlandse cameralieden de meeste ervaring met filmen in 3D. Soms heeft hij het gevoel helemaal terug te zijn bij het begin van de film, waarin technologische ontwikkelingen heel snel gingen. De tijd van pionieren met al zijn beperkingen is nu al aan het voorbijgaan, constateert hij.

Toch blijft 3D naast de extra’s die het biedt ook zijn beperkingen houden, denkt Van Rossum. Bepaalde trucs in actiemomenten zijn niet toe te passen omdat het driedimensionale beeld de truc verraadt. De cameraman noemt het voorbeeld van een acteur die in brand staat. In 2D is dat vrij makkelijk te suggereren door een gasbrander vlak voor de acteur in brand te laten vliegen waardoor het net lijkt alsof hij in lichterlaaie staat. In 3D zie je de ruimte tussen brandhaard en acteur: gezichtsbedrog doorgeprikt.

Dit zijn allemaal overkomelijke obstakels, maar het beperkt wel de mogelijkheden van de regisseur, waardoor volgens Van Rossum 3D-films ‘vrij conservatief gedraaide films’ zijn.

Gelovigen als San Fu Maltha denken dat de jonge generatie niet anders meer zal willen dan 3D. Daar denkt Johan Nijenhuis, regisseur van tal van (jeugd)films voor bioscoop en tv, heel anders over. Hij zal er zelf in ieder geval niet gauw aan beginnen. ‘Het leunt zo zwaar op de techniek dat het je mogelijkheden als regisseur beperkt. Je hebt bij elk shot een stereograaf nodig die mij te vaak zal zeggen: Ho! Dit kan niet, want de acteur stapt buiten het kader! Dat zou voor mij een te grote concessie zijn. En je kunt kinderen, zoals de hoofdrolspeelster in mijn nieuwe film Fuchsia de miniheks niet zo lang laten wachten op elke volgende opname. Tegen de tijd dat de camera eindelijk juist is ingesteld voor de volgende opname is een jonge acteur er wel klaar mee. Daarbij, snelle acties kunnen worden gefilmd met de trage manier van 3D-opnames.’

Nijenhuis kan er kort over zijn: ‘Het is kermisvermaak dat alleen geschikt is voor films waarin iets vliegt of zwemt.’

Voor acteurs is de opname van een 3D-film wennen. Actrice Janna Fassaert speelt in Amphibious de zeebiologe, haar eerste rol in een 3d-film. ‘De set was een groot circus; het enorme gevaarte dat de camera’s vormen, alle extra techniek er omheen, het langere wachten tot de camera kan draaien... het betekende dat ik mij meer dan anders moest focussen op mijn rol. Ook is alles vooraf door de regisseur uitgetekend, wat de opnamen statischer maakt dan bij andere films. De uitdaging voor mij als acteur was dat niet als beperking te zien maar de speelsheid en beweging erin te houden. De bewegingsvrijheid is beperkter – de ruimte waarbinnen je speelt, ligt vast – waardoor je meer met je mimiek, met je ogen moet uitdrukken en minder met je lichaam.’

Van Rossum verwacht dat na de hype vooral animatiefilms een goede toekomst hebben in 3D. ‘Daarbij werkt de techniek het beste. Je kunt in de nabewerking heel veel doen omdat alle beelden in de computer worden gemaakt en dus elk shot aangepast kan worden. Dat verklaart ook het enthousiasme over Avatar, dat tot in de puntjes is nabewerkt.’

Het fascinerende van 3D is dat de werkelijkheid zo dicht mogelijk benaderd kan worden, en de technische middelen om dat mogelijk te maken steeds verfijnder worden, zegt Monique van Dusseldorp. Zij is een van de initiatiefnemers van 3D Live Lab, dat alle kennis over 3D in Nederland wil bundelen.

Van Dusseldorp: ‘Alle techniek in de vermaakindustrie is er nu op gericht de werkelijkheid opnieuw te creëren.’ Met als doel nieuwe ervaringen in gang te zetten. De beleving van beeld op het filmdoek, het tv-scherm, in musea en op straat zal niet meer een afstandelijk observeren meer zijn. De kijker wordt van toeschouwer een – ingebeelde – deelgenoot.