Nederland is deze week eregast op de internationale boekenbeurs van Peking. Ruim 20 Nederlandse auteurs, onder wie Kader Abdolah en Anna Enquist reisden naar China. Omwille van de staatscensuur deden schrijvers en uitgevers, op uitnodiging van Amnesty International, een oproep aan de delegatie om het belang van het vrije woord tijdens het bezoek aan China te 'etaleren'.

Wanneer een kleine veertig Nederlandse schrijvers en uitgevers vanavond aanschuiven bij de openingsavond van de Beijing International Book Fair (BIBF), China's belangrijkste boekenbeurs, zal het hun aan weinig ontbreken. Nederland is dit jaar 'Gast van Eer' in Peking: hartelijke welkomstwoorden, gloedvolle toasts en mogelijk overvloedige maaltijden zijn in aantocht.

Chinese gezagsdragers weten hoe ze gasten in de watten moeten leggen. 'Je wordt gesmoord in welkomstrituelen', weet een Europese museumdirecteur die vorig jaar zo'n officiële ontvangst in Shanghai meemaakte. 'Daar zit je dan, aan grote ronde tafels, te drinken op de gezondheid en samenwerking met lieden die kunstenaars kort houden.'

In bedwang
Zo werkt China: achter vriendelijke façades schuilt een immense bureaucratie die tot taak heeft de boel in bedwang te houden. Dat geldt ook voor de kunsten: die dienen opvoedend, constructief te zijn. Liever niet merkwaardig en zeker niet gezagsondermijnend.

Peking heeft weinig op met ongewenste 'westerse' invloeden. Het levert zelfs beperking op van het aantal buitenlandse tekenfilms op tv. De bewakers van het Chinese cultuurgoed hebben er bijvoorbeeld moeite mee dat bij Tom & Jerry de muizen de macht kunnen grijpen. Zoiets ondermijnt in jonge zieltjes het traditionele besef dat een muis zijn plaats weet.

Cultureel beschadigde natie
Wie schrijver is, dient ook terdege rekening te houden met autoritair gezag. Hoe dat gaat beschrijft Zha Jianying in Tide Players, een eerder dit jaar in het Engels uitgebrachte bundel portretten van invloedrijke Chinezen. Zha staat zelf als schrijfster met het ene been in Peking en het ander in New York. Dat geeft haar een prettig open blik op de gebreken van het Chinese systeem.

Zo schetst ze Wang Meng, een oud-minister van Cultuur die in Peking geldt als een van 's lands grootste schrijvers. In Tide Players komt hij naar voren als een behendige overlever die goed weet om te gaan met eb en vloed in een cultureel beschadigde natie, en iemand die zelf niet vies is van autoritair gedrag.

China's cultuurmandarijnen staan erom bekend dat ze dwingelanden zijn, ook in het buitenland. Het door Zha geschreven portret verhaalt wat twee jaar geleden gebeurde op de internationale boekenbeurs van Frankfurt, waar China zelf speciale gast was. De Duitsers hadden van Peking te horen gekregen dat dissidente schrijvers geweerd dienden te worden. Toen enkele dwarsliggers toch spraken op een forum over 'China en de wereld' liep de officiële Chinese delegatie de zaal uit.

Lees de rest van dit verhaal in de Volkskrant van vandaag.