'Met super dna-databank meer kans op dwalingen'

OPINIE - Victor Toom − 24/11/12, 12:03
© anp. De vader van Marianne Vaatstra (R) en Peter R. de Vries voor aanvang van de persconferentie van het Openbaar Ministerie over de resultaten van het DNA-verwantschapsonderzoek in de zaak Vaatstra.

opinie Een databank met dna-profielen van alle Nederlanders schendt de grondrechten en vergroot de kans op justitiële fouten, schrijft Victor Toom.

  •  
    Politie zou anderhalf miljoen burgers moeten arresteren voor dna-afname

Na het succes van het dna-verwantschapsonderzoek in de zaak van Marianne Vaatstra klinkt nu de roep om een 'super' databank met dna-profielen van alle Nederlanders. Ongeveer de helft van de Nederlandse bevolking schijnt het wel te zien zitten. En misdaadjournalist Peter R. de Vries ook. In De Wereld Draait Door liet hij dinsdag weten dat de zaak-Vaatstra met een knip van de vinger opgelost had kunnen worden.

NRC Handelsblad-commentator Folkert Jensma, ook in DWDD, had moeite met zo'n super dna-databank: 'Ik wil als mens een deel van mijn leven onbespied zijn, ongeregistreerd zijn - daarin wil ik helemaal mijzelf zijn, intiem kunnen zijn met anderen. Ik wil ook vergeten kunnen worden, ik wil ook opnieuw kunnen beginnen. En daar heb ik privacy voor nodig.' Tja, privacy. De dooddoener van de week. Of toch niet?

Engeland
Momenteel bevat de Nederlandse dna-databank iets meer dan 150.000 dna-profielen van personen, dat is ongeveer 1 procent van de bevolking. In Engeland hebben ze een databank met wel 5,5 miljoen dna-profielen van bekenden, dat is 10 procent van de bevolking. Dat de Engelse databank zoveel groter is, komt doordat daar tot voor kort van iedereen die in aanraking kwam met de politie (wegens een misdrijf of overtredingen als door rood fietsen, wildplassen, dronken op straat lopen) dna werd afgenomen. Het dna bleef onbeperkt opgeslagen in de Engelse databank.

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens achtte die praktijk in 2008 'onnodig en disproportioneel in een democratische samenleving'. Omdat het Europese jurisprudentie betreft, geldt die uitspraak ook voor Nederland. Juridisch gezien mag een super dna-databank dus niet eens.

In landen buiten Europa is men wel bezig met het opzetten van zo'n super dna-databank. Zo liet de regering van de Verenigde Arabische Emiraten (VAE), na jaren van voorbereiding, in 2011 weten te beginnen met het vastleggen van de dna-profielen van de 4,5 miljoen VAE-inwoners. Het doel is zowel criminaliteitsbestrijding als rampenidentificatie.

Het afnemen van lichaamsmateriaal voor dna-onderzoek gaat in ieder geval gepaard met een aantasting van de privacy en de lichamelijke integriteit. Het is handig dat deze dictatuur - waar marteling, mishandeling en de doodstraf aan de orde van de dag zijn - zich daar niet druk over hoeft te maken.

Een super dna-databank heeft een prijs, bedoel ik maar. Maar wij leven immers in een rechtsstaat, waar we dat allemaal kunnen waarborgen en waar het zo'n vaart niet zal lopen? Nu is de wet inderdaad een prima middel om rechten, plichten, bevoegdheden en verboden te regelen. Maar sommige zaken kun je beter niet willen regelen. De wet kan namelijk ook een ijskoud monster blijken.

Het vorige kabinet was, met steun van de PVV, nog voor een 'meewerkverplichting' aan grootschalig dna-onderzoek. Indien die meewerkplicht nu al wetgeving was geweest, dan had dat serieuze consequenties gehad voor de ongeveer 900 mannen die in Friesland geen dna hebben afgestaan. De politie had deze burgers dan uiteindelijk moeten ophalen voor gedwongen dna-afname. Let wel, het betreft hier onschuldigen die gearresteerd zouden zijn in het kader van een opsporingsonderzoek waar ze niets mee te maken hebben.

Denkfout
Maar is dit voorbeeld niet de ultieme reden om juist wel die super dna-databank te willen? Als je van iedereen dna hebt, dan hoeven mensen immers ook niet te weigeren dna af te staan. Deze redenering berust op een denkfout.

Stelt u zich eens voor dat we inderdaad wetgeving krijgen om die super dna-databank te waarborgen. De ervaringen in Friesland laten zien dat zo'n 10 procent niet deelneemt aan vrijwillig dna-onderzoek. Als een zelfde percentage geen dna afstaat voor de super dna-databank, dan zou de politie dus anderhalf miljoen burgers moeten arresteren voor dna-afname. De wet geldt immers voor iedereen en móet worden uitgevoerd - je kunt niet zeggen dat Fred en Maria wel dna moeten afgeven, en Richard en Chantal niet. Of Mohammed en Yasmina wel, maar Fred en Maria niet.

De ingebouwde wettelijke waarborgen, waar De Vries nog over sprak in DWDD, zorgen er juist voor dat grondrechten - ik noemde al privacy en de lichamelijke integriteit, maar de onschuldpresumptie, bewijslast en opsporingsdoel horen er zeker ook bij - van onschuldige burgers op grote schaal zouden worden geschonden. Een weerbarstig ding dus, zo'n super dna-databank. Maar er is nog meer aan de hand. Ik denk dat onze veiligheid ernstig in het geding komt als die super databank er komt. Laat ik twee scenario's schetsen.

Er wordt een misdrijf gepleegd. De politie start een onderzoek en al rechercherend komen één of twee verdachten in beeld. Zij worden verhoord. Een verdachte heeft geen goed alibi, en ook geen goed verhaal. Zijn dna wordt afgenomen en het matcht met het dna-spoor. Op die manier wordt de verdachte wettig en overtuigend in een verhaal ingepast over de feiten en omstandigheden van het misdrijf. In dit geval is het dna de sluitsteen van de opsporing.

Toekomst
Het tweede scenario speelt zich af in de toekomst met de super dna-databank. Er wordt een misdrijf gepleegd. Op het plaats delict wordt van tien personen dna aangetroffen. Zij krijgen allemaal automatisch een brief van het Openbaar Ministerie: 'Komt u zich even melden?'

Dna dient hier niet als sluitsteen van de opsporing, maar als beginpunt. Negen aangewezen personen kunnen hun onschuld aantonen. De tiende persoon is een werkloze man die al een veroordeling op zijn naam heeft staan. Hij woont in de buurt van de plaats delict, en kan niet aantonen dat hij het misdrijf niet heeft gepleegd. Voor een beetje crimefighter zijn dit voldoende feiten en omstandigheden om er voor te zorgen dat de man veroordeeld wordt.

In de afgelopen jaren hebben we helaas moeten constateren dat het Nederlands rechtssysteem feilbaar is. De twee van Putten, Cees B. uit Schiedam, Lucia de Berk en Ina Post kunnen er allemaal van getuigen. Zij werden allemaal als verkeerde 'dader' wettig en overtuigend veroordeeld.

De kans dat in een toekomst met een super dna-databank een willekeurig iemand ten onrechte wordt ingepast in een verhaal over daderschap, en dus ten onrechte wordt veroordeeld, wordt mijns inziens alleen maar groter. Misdrijven worden dan wel opgelost. Maar je hebt er niets aan als de verkeerde persoon wordt veroordeeld. Peter R. de Vries krijgt het nog druk in de toekomst die hij wenst.

Victor Toom is wetenschapsonderzoeker en auteur van het boek Dragers van waarheid. Twintig jaar forensisch dna-onderzoek in Nederland (Kluwer, 2011).

mailIcon print |

Jouw mening telt!

Deel jouw mening met de andere bezoekers

Aan het laden ...