'De hogere middenklasse trouwt strategisch'

OPINIE - Jan Latten, Willem Boterman − 27/10/12, 08:00
© ANP.

opinie De middenklasse verdwijnt? Er is iets anders aan de hand, zeggen hoogleraar demografie Jan Latten en onderzoeker Willem Boterman. Waar de sociale status van een gezin vroeger uitsluitend door de man werd bepaald, telt nu het aanzien van het echtpaar. 'Downdaten' kan je maatschappelijke positie schaden: dure liefde.'

  •  
    Nieuwe generaties snappen dat je je talenten maar beter kunt verdubbelen via de juiste liefde. De zogeheten 'opleidingshomogamie' neemt toe: mannen en vrouwen kiezen steeds meer voor een partner met een gelijk opleidingsniveau

De middenklasse zou slinken, zo konden we op 13 oktober in de Volkskant lezen. Reden: de 'gewone' baan wordt steeds zeldzamer, terwijl de vraag naar zowel hooggeschoold personeel als naar ongeschoold werk toeneemt. CBS-cijfers laten zien dat er inderdaad sprake is van behoorlijke groei in beroepen zowel boven het middelbare niveau als op het meest elementaire niveau.

Maar verdwijnt hiermee ook een middenklasse? Nee, want mensen blijven zoeken naar nieuwe manieren om zich te onderscheiden, ook hoger opgeleiden onderling. Beroep is al lang niet meer een eenduidige indicatie voor iemands status of maatschappelijke positie. De beroepskeuze is geen stabiele factor meer - je kunt voor onderwijzer hebben doorgeleerd, maar als horecaondernemer eindigen. En wat doen al die 800 duizend zzp'ers? Zijn het tegelzetters, schoonmakers of journalisten? Het is steeds meer de combinatie van opleiding, beroep, netwerk en achtergrond die bepaalt op welke sport van de maatschappelijke ladder je staat.

Frau Doktor
Er is echter een nog belangrijker ontwikkeling gaande, die veel van de oude manieren van denken over klasse op losse schroeven zet. De emancipatie van vrouwen heeft eraan bijgedragen dat de status en klassenpositie van een huishouden niet langer uitsluitend afhankelijk is van de man of de vader, maar het product is geworden van de opleiding, het inkomen, het netwerk, en de afkomst van beide partners.

Voor de emancipatie ontleenden vrouwen en kinderen hun status aan de man die het vlees sneed. In Duitsland werd de echtgenote van een arts aangesproken als Frau Doktor. Het hele gezin moest het doen met de status van pa. Maar sinds de arbeidsparticipatie van vrouwen op stoom is gekomen, gaat het niet meer uitsluitend om de sociale status van hem, maar ook om die van haar.

Het gevolg is dat niet meer het individuele aanzien telt, maar het aanzien van het stel. Daarmee kan ieders individuele sociale positie worden versterkt door een geschikte partnerkeus: je sociaal kapitaal, je financiële mogelijkheden worden tegelijkertijd vergroot. Zo kun je deel uitmaken van een succesvol koppel met een maatschappelijke status die je als vrijgezel nauwelijks kunt bijbenen.

Opleidingshomogamie
Nieuwe generaties snappen dat je je talenten maar beter kunt verdubbelen via de juiste liefde. De zogeheten 'opleidingshomogamie' neemt toe: mannen en vrouwen kiezen steeds meer voor een partner met een gelijk opleidingsniveau. Waar in de jaren zeventig nog één op de tien middelbaar opgeleide mannen een middelbaar opgeleide partner had, was dat tussen 2000 en 2007 al verdubbeld, voor hoogopgeleide mannen zien we eveneens een verdubbeling van 12 procent naar een kwart, zo is uit CBS-cijfers af te leiden.

Het blijkt dat hoogopgeleiden elkaar meer opzoeken en vinden dan voorheen. Niet verwonderlijk, want individuele successen klonteren en daarmee sta je als gezin sterker. 'Downdaten' kan je maatschappelijke positie schaden: dure liefde. Het is niet voor niets dat een romantische zoektocht vooral plaatsvindt binnen de geambieerde kring. Bij hogeropgeleiden ontstaan liefdes in de collegebanken, of - als het daar niet lukt - digitaal via datingsites voor hbo- of academisch geschoolden.

Dan denkt u misschien: zo berekenend en kil zijn we toch niet? Liefde overwint toch alles? Mis. Uitsortering is een overlevingsstrategie, uit verantwoordelijkheid voor de nakomelingen. Want waar doe je het voor? Juist: je wilt het beste voor de kinderen. Dubbel kenniskapitaal via de ouders is statistisch gezien de beste garantie op overerving van opleidingssucces. Toekomstige ouders zullen er via een geschikte partnerkeus dus veel aan doen om te zorgen dat hun kinderen het niet slechter zullen krijgen dan zijzelf. Dubbel opleidingssucces garandeert meer cultureel kapitaal, hogere inkomens en uiteindelijk meer vermogen.

Vinexgebieden
In de jongste Van Doorn-lezing legde Mark Bovens uit dat liefdessegratie zich voortzet in ruimtelijke segregatie. 'Hogeropgeleiden blijven na hun afstuderen nog lang in de universiteitssteden wonen. Vaak zijn dit de oude binnensteden en de gegentrificeerde 19de-eeuwse wijken die als een ring om de binnenstad heen liggen, daarnaast ook de villawijken. De lager- en middelbaar opgeleiden wonen tegenwoordig vooral in de tuindorpen, de naoorlogse wijken, in de goedkopere delen van de vinexgebieden en in de krimpgebieden.'

Tot nog toe waren middenklassengezinnen en suburbane gebieden nauw met elkaar verbonden. Vertrek uit de stad was decennialang de norm voor diegenen die het zich konden veroorloven: ze onderscheidden zich ermee van lagere klassen. Maar inmiddels is een huis met een tuin in een van de regiogemeenten voor een zeer brede groep bereikbaar. Het grote onderscheidende potentieel hebben veel voorsteden dus niet langer. In toenemende mate blijven hoogopgeleiden daarom in de grote stad wonen. Maar ook binnen de stad wordt onderscheid gezocht en gevonden. Zo ook in Amsterdam.

Tweeverdieners met zowel veel economisch als cultureel kapitaal vestigen zich steeds meer in hogere middenklasse wijk als Oud Zuid en Watergraafsmeer. Deze huishoudens zijn op verschillende manieren aan de stad verknocht: hun werk bevindt zich er, de meeste vrienden en kennissen wonen er en ze maken veel gebruik van stedelijke voorzieningen.

Stedelijke huishoudens
Een andere grote groep hoogopgeleiden die iets minder te besteden heeft, vestigt zich in de compromis-gebieden, zoals delen van het Oostelijk Havengebied en op IJburg. Deze mensen hechten veel aan typische middenklassenwaarden, zoals woningbezit en een veilige omgeving, maar zijn zeer bewust in Amsterdam gebleven.

Dan zijn er ook nog de stedelijke huishoudens die minder kapitaalkrachtig zijn, maar wel een sterk cultureel profiel hebben. Veel van dit soort gezinnen hebben een progressief-linkse politieke voorkeur, kopen biologisch eten en laten zich voorstaan op een grote mate van tolerantie ten aanzien van diversiteit. Zij vestigen zich in ontluikende gentrification wijken of pionieren in arbeidersgezinsbuurten zoals in Amsterdam- Noord.

Stellen kiezen een woonplek uit die past bij 'hun eigen soort'. Ons verantwoordelijkheidsgevoel en de liefde dragen uiteindelijk bij aan het voortbestaan van sociale klassen. Want via een stevig nestje garandeer je niet alleen voor jezelf de optimale condities, maar ook voor je kroost. Je kunt wonen in een duurdere wijk met gelijkgestemden, waar je ook zeker kunt zijn van de juiste scholen en vriendjes voor de kinderen. In feite regeert nog steeds het sociaal darwinisme en maken nieuwe klassen zich op voor nieuw onderscheid.

Jan Latten is een van de sprekers op de Nacht van de Geschiedenis (van 27 op 28 oktober) en hoogleraar demografie aan de UvA. Willem Boterman is postdoctoraal onderzoeker aan de UvA.

mailIcon print |

Jouw mening telt!

Deel jouw mening met de andere bezoekers

Aan het laden ...