'Moord op Fortuyn was schokkend, maar geen breuk in de Nederlandse politiek'

OPINIE - Peter van der Heiden − 03/05/12, 11:38
© ANP.

opinie Dat de moord op Pim Fortuyn Nederland schokte, wil nog niet zeggen dat de man ook de Nederlandse politiek heeft veranderd, vindt Peter van der Heiden.

  •  
    Natuurlijk, Fortuyn waarschuwde al veel langer voor de politieke Islam - maar dat werd door vrijwel niemand serieus genomen, zoals we kunnen afleiden uit de relatieve onbekendheid van Fortuyn en de verkoopcijfers van zijn boeken. Fortuyn werd groot door de plotse Islamofobie, niet andersom.

Het is vaak aanlokkelijk om bij schokkende gebeurtenissen te spreken van een breukvlak in de geschiedenis. Nog scherp op mijn netvlies staat de reactie van historicus Maarten van Rossem op de stelling dat er, na de aanslagen op de Twin Towers in 2001, sprake zou zijn van een nieuw tijdperk in terrorisme: 'Vliegtuigen werden in de jaren zeventig al gekaapt. Alleen de inzet van die vliegtuigen is anders'. Zo is het maar net. Zelfs de meest schokkende gebeurtenis van de vorige eeuw, de tweede wereldoorlog, wordt onder historici doorgaans niet als cesuur gezien, gezien de restauratie na de afloop ervan.

De vraag is of de moord op Pim Fortuyn in 2001 wel als breukvlak in de vaderlandse, parlementaire dan wel politieke, geschiedenis gezien moet worden. Geschiedenisdocent Clemens van Herwaarden beweert in de Volkskrant van 2 mei op polemische wijze van wel, door te stellen dat de betekenis van Fortuyn van overheidswege doelbewust uit het collectief geheugen wordt gehersenspoeld.

In de contemporaine politieke geschiedenis staat de moord op Fortuyn met stip op nummer een waar het om schokkende gebeurtenissen gaat. Maar rechtvaardigt dat het etiket 'cesuur in de parlementaire geschiedenis'? Als bewijslast komt Van Herwaarden met het argument dat Fortuyn het politieke instrumentarium heeft veranderd met zijn stijl en inhoud, waarbij dat laatste vooral gaat over zijn Islamkritiek, de multiculturele samenleving en de Haagse regentenmentaliteit. Van Herwaarden stelt zelfs dat Fortuyn - weliswaar met toevoeging van het woord 'mede' - vanwege zijn standpunten aangaande de multiculturele samenleving zou zijn vermoord.

Parlement
Om maar met een formeel - en wellicht wat flauw - argument te beginnen: Pim Fortuyn is, tragisch genoeg, nooit doorgedrongen tot het parlement, wat zijn persoonlijke rol in de parlementaire geschiedenis op zijn minst problematisch maakt. Zijn nazaten hebben daarin overduidelijk wel een rol gespeeld, maar het lijkt mij twijfelachtig of Fortuyn op die wijze herdacht wil worden.

Is er dus op louter formele gronden niet te spreken van Fortuyn als een breukvlak in de parlementaire geschiedenis, dat wil niet zeggen dat hij geen rol speelt in de politieke geschiedenis. Maar, zijn zijn opkomst, de moord en zijn erfenis een cesuur? De argumenten die Van Herwaarden aandraagt overtuigen daartoe niet.

De stijl van Fortuyn is met de beste wil van de wereld niet terug te vinden in het hedendaagse parlement. Van Fortuyns eruditie, zijn scherpe humor en zijn geheel eigen wijze van ontregelen kunnen zijn opvolgers als Wilders en Verdonk alleen maar dromen. Ook is het veel te eenvoudig om Fortuyns kritiek op de multiculturele samenleving een op een te vergelijken met de standpunten van bijvoorbeeld Trots op Nederland en de PVV. De nuance die Fortuyn zeker had, zoekt men vergeefs bij Wilders. Wat overblijft is Fortuyns Islamkritiek, die, vergeleken met de standpunten van de PVV in deze kwestie, toch ook van een wat andere orde waren - maar als bewijslast wel het sterkste blijven. Maar is dat genoeg om van een breukvlak in de geschiedenis te kunnen spreken?

Islam
Volgens Van Herwaarden leidde de opkomst van Fortuyn tot een discours over de Islam. In mijn ogen legt de auteur hier de oorzaak-gevolgrelatie precies verkeerd om. Het door de aanslagen van Al Qaeda veroorzaakte discours over de Islam, razendsnel resulterend in een stevige angst voor die godsdienst, leverde de ingrediƫnten voor de opkomst van Pim Fortuyn. Zonder 9/11 hadden eerst Leefbaar Nederland en later de LPF nooit de electorale hoogte bereikt die zij nu wel konden behalen. Natuurlijk, Fortuyn waarschuwde al veel langer voor de politieke Islam - maar dat werd door vrijwel niemand serieus genomen, zoals we kunnen afleiden uit de relatieve onbekendheid van Fortuyn en de verkoopcijfers van zijn boeken.

Fortuyn werd groot door de plotse Islamofobie, niet andersom. Het feit dat hij 'mede' vanwege dit standpunt zou zijn vermoord - het werk van een dierenactivistische eenling - is, hoe tragisch ook, ook al geen reden om van een cesuur te spreken.

Het valt te begrijpen dat Van Herwaarden aanslaat bij de vergelijking die de Canoncommissie maakt tussen Fortuyn en het wassenbeeld van presentator Henny Huisman. Waar de commissie in geschiedtheoretische zin volledig gelijk heeft, zijn de gekozen woorden van een niveau dat een dergelijke commissie - en Pim Fortuyn! -onwaardig is. Een dergelijk emotioneel appel kan echter nooit een argument zijn om de gebeurtenissen rond Fortuyn tot een cesuur te bestempelen.

De moord op Fortuyn schokte Nederland tien jaar geleden. De massale rouw en woede staan velen nog scherp voor ogen. Maar is er sprake van een breukvlak in de geschiedenis? Ruim een half jaar na de moord zag de Nederlandse politiek er weer uit als voor Fortuyn, met een 'normale' zetelverdeling en een 'normaal' kabinet. De opkomst van de PVV jaren later had ook zonder Fortuyn kunnen plaatsvinden - die hangt meer samen met de gebleven angst voor de Islam en de aversie tegen Europa dan met de erfenis van Fortuyn. Natuurlijk was Fortuyn van betekenis voor de politieke geschiedenis, zelfs van grote betekenis. Maar, hoe schokkend het allemaal ook was - een breukvlak kan ik het niet noemen. Al zou ik wel de moord op Fortuyn hebben opgenomen in de canon, in plaats van die op Theo van Gogh.


Peter van der Heiden is politicoloog en parlementair historicus aan de Radboud Universiteit Nijmegen

mailIcon print |

Jouw mening telt!

Deel jouw mening met de andere bezoekers

Aan het laden ...