De Jager.
De Jager. © ANP

'Akkoord is wel een politiek maar geen onverdeeld economisch succes'

Vanwege balansproblemen in de huishoudsector, de banken en de pensioenfondsen zijn de 'uitverdieneffecten' groter dan het CPB raamt. Het ware daarom beter geweest meer aandacht te richten op de structurele zwaktes van de Nederlandse economie, met name bij de banken en de woningmarkt, stellen hoogleraren Lans Bovenberg en Bas Jacobs.

Het begrotingsakkoord dat donderdag door VVD, CDA, D66, CU en GL is gesloten houdt vast aan de 3-procent-eis die Brussel stelt vanwege de buitensporige tekortprocedure. Het begrotingstekort daalt door circa 9 miljard structureel hogere lasten en circa 5 miljard structurele bezuinigingen.

Puur macro-economisch bezien is het vasthouden aan de 3-procent-eis onverstandig. Het heeft vooral een politieke betekenis aangezien Nederland de afgelopen maanden andere landen de les heeft gelezen. Lastenverzwaringen of uitgavenbeperkingen remmen de bestedingen en leiden op korte termijn tot minder groei, dalende koopkracht en minder werkgelegenheid.

Lastenverzwaringen
Het is bovendien onverstandig circa tweederde van de tekortreductie te bereiken met lastenverzwaringen. Lastenverzwaringen zorgen ook voor bestedingsuitval, net als bezuinigingen, maar zullen daarnaast de economische structuur verzwakken en daarmee de houdbaarheid van de overheidsfinanciën ondermijnen.

Vanwege balansproblemen in de huishoudsector, de banken en de pensioenfondsen zijn de 'uitverdieneffecten' groter dan het CPB raamt. Het ware daarom beter geweest meer aandacht te richten op de structurele zwaktes van de Nederlandse economie, met name bij de banken en de woningmarkt.

Het Nederlandse bankwezen is fragiel en kampt met financieringsproblemen mede door de omvangrijke hypotheekportefeuilles. De prijzen van kredietverzekeringen voor een aantal Nederlandse banken stijgen, hetgeen signaleert dat financiële markten het Nederlandse bankwezen weer beginnen te wantrouwen. Banken herstellen hun kapitaalratio's door minder krediet te verstrekken.

Bankproblemen worden groter door de verdubbeling van de bankenbelasting. De kredietverlening aan de Nederlandse economie zal verder worden afgeknepen. Het is van het allergrootste belang dat Nederlandse banken weer voldoende worden gekapitaliseerd om de kredietverlening op peil te houden. Banken moeten eerst meer privaat geld proberen aan te trekken en daarna kan de overheid eventueel over de brug komen met kapitaalinjecties.

Het is winst dat er voornemens zijn - ook bij VVD en CDA - om eindelijk iets te doen aan de fiscale behandeling van het eigen huis. Alleen de manier waarop is ondoordacht. Door het beperken van de hypotheekrenteaftrek tot nieuwe gevallen wordt dezelfde prijsdaling van woningen aangericht bij het kleinst denkbare budgettaire resultaat. De prijsvorming wordt immers bepaald door de aanstaande kopers op de woningmarkt, niet door de mensen die niet van plan zijn te verhuizen. Door oude gevallen te ontzien worden mensen bovendien ontmoedigd te verhuizen naar een beter huis.

De overheid grijpt door het beperken van de hypotheekrenteaftrek tot annuïteitenhypotheken verder sterk in op de wijze waarop mensen hun inkomen willen verdelen over hun leven met nog meer spaarprikkels (naast die voor pensioen). Met name jonge huishoudens en starters komen mogelijk in grotere financieringsproblemen vanwege hogere aflossingsverplichtingen bij een annuïteitenhypotheek. Het voorgestelde regime leidt bovendien tot complexe fiscale wetgeving. Daarnaast blijft het fundamentele probleem bestaan dat huishoudens in het begin van hun wooncarrière zich zoveel mogelijk proberen vol te laden met hypotheekschuld.

De overheid moet niet blijven talmen en nu uitzicht bieden op een houdbaar fiscaal regime voor het eigen huis. Het juiste eindpunt is dat het eigen huis wordt ondergebracht in het Box-3 regime van de belastingen, waar ook ander vermogen wordt belast. Een geleidelijke overgang kan huishoudens voorbereiden; bijvoorbeeld door geleidelijk het maximale aftrektarief te verlagen richting 30 procent. Alle huishoudens zouden bovendien meedoen in het nieuwe regime.

Om de hogere arbeidsdeelname van ouderen te realiseren is het essentieel dat de arbeidsmarkt voor ouderen beter gaat functioneren. Deze is stilstaand water door hoge loonkosten die mede worden veroorzaakt door strenge ontslagbescherming en goede inkomensvoorzieningen. Het is grote winst dat ook hier stappen worden gezet: versoepeling van het ontslagrecht, vermindering van de ontslagvergoedingen en een loondoorbetalingsverplichting ter hoogte van de WW-uitkering van een half jaar bij ontslag van werknemers. Het is jammer dat niet is besloten de duur van de WW-uitkering te verkorten om zo de glijbaan naar vervroegd pensioen verder te demonteren.

Tempo
Het is goed dat de AOW-leeftijd wordt gekoppeld aan de levensverwachting. Maar er bestaat nog grote onduidelijkheid over het werkelijke tempo waarin de AOW-leeftijd wordt verhoogd. Deze zou pas in 2024 op 67 jaar kunnen uitkomen, vrijwel gelijk aan het oorspronkelijke plan van kabinet Rutte. Het zou goed zijn snel vaart te maken met de AOW-leeftijdverhoging en eerder op 67 uit te komen.

Na de ineenstorting van de wankele gedoogconstructie waarop regering Rutte was gebouwd, is het aanvullend akkoord van de 'Kunduz-coalitie' van VVD-CDA-D66-CU-GL een eclatant politiek succes. Het is winst voor Nederland dat de overheidsfinanciën niet op hun beloop worden gelaten en dat een aantal noodzakelijke hervormingen op de arbeidsmarkt worden doorgevoerd. Maar door de sterke focus op tekortreductie in plaats van conjunctureel en structureel economisch herstel bestaat het risico dat het volgende kabinet opnieuw moet bezuinigen om te kunnen voldoen aan de Brusselse regels. Dat komt deels door een tekortschietende aandacht voor herstel van de Nederlandse financiële sector en de onvoldragen maatregelen rondom de eigen woning.

Lans Bovenberg is hoogleraar economie aan de Universiteit van Tilburg en Bas Jacobs aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.