Reclame voor de iPad in China.
Reclame voor de iPad in China. © AP

'Als Apple-consument is het nu toch wat ongemakkelijk naar je bureaublad kijken'

De productieomstandigheden waaronder Apple haar iPhones, iPads en andere populaire consumentenproducten produceert, worden scherp bekritiseerd. 'Eventuele verontwaardiging ten aanzien van Apple, dat als almachtige onderneming betere arbeidsomstandigheden zou moeten eisen, doet aan mijn eigen handelen niets af', aldus promovenda Lyn Tjon Soei Len.

Op 26 januari van dit jaar voelde Apple's CEO Tim Cook zich geroepen de waarden van zijn bedrijf te verdedigen. In een tweetal artikelen in de New York Times worden de productieomstandigheden waaronder Apple haar iPhones, iPads en andere hyper-populaire consumentenproducten produceert, scherp bekritiseerd. Alweer.

In 2010 bijvoorbeeld, kwam het bedrijf ook al in opspraak, omdat verschillende werknemers bij een leverancier zelfmoord hadden gepleegd. Naar verluidt kwamen de werknemers hiertoe, omdat de omstandigheden waaronder zij moesten werken het leven ondragelijk maakten. Apple is echter niet de enige. Er zijn talloze voorbeelden te geven van ondernemingen die om deze reden in opspraak zijn gekomen. Bijvoorbeeld Microsoft, toen 300 werknemers van de leverancier van de X-box begin dit jaar dreigden met een collectieve zelfmoordactie: ze waren allen bereid van het dak van de fabriek te springen, indien hun arbeidsomstandigheden niet zouden verbeteren.
  
Schaamte
Als Apple-consument is het nu toch wat ongemakkelijk naar je bureaublad kijken. Een iMac, een MacBook, een iPhone, een iPad. Net als velen, gebruik ik ze allemaal. Mijn ongemak is schaamte, want de veelvuldige berichtgeving over de arbeidsomstandigheden van de echte makers van mijn producten heeft mij er niet van weerhouden ze aan te schaffen. Eventuele verontwaardiging ten aanzien van Apple, dat als almachtige onderneming betere arbeidsomstandigheden zou moeten eisen, doet aan mijn eigen handelen niets af.

We weten het nou wel, zou je zeggen. Veel van onze producten worden gemaakt onder erbarmelijke omstandigheden. We vinden het allemaal verschrikkelijk, en inderdaad, in de woorden van Tim Cook: 'Any suggestion that we don't care is patently false and offensive to us. As you know better than anyone, accusations like these are contrary to our values. It's not who we are.' Juist. Dit is niet wie wij zijn. Maar er is niets aan te doen, Apple moet nou eenmaal innovatieve producten blijven produceren voor een zo laag mogelijke prijs, anders ondermijnt het zijn eigen bestaan. Het is het noodzakelijke gevolg van het spel met de consument, die van Apple eist dat het innovatieve producten levert voor een betaalbare prijs.

Consumentenbescherming
Een dergelijke gelaten houding ten opzichte van de krachten van de markt is voor het recht echter niet weggelegd. Het recht verbindt consequenties daar waar mijn wens om goedkope producten te kopen en de wens van Apple om recordwinsten te boeken, leidt tot erbarmelijke arbeidsomstandigheden voor anderen. Mijn kennis ten aanzien van deze omstandigheden leidt niet alleen tot schaamte, maar doet ook afbreuk aan mijn consumentenbescherming.

Onder normale omstandigheden biedt het recht, in de vorm van de rechter, een consument de mogelijkheid om een onwillige tegenpartij te dwingen een afspraak na te komen. Wanneer ik een iPhone koop en deze binnen 6 maanden stuk gaat, dan kan ik de rechter vragen om Apple te dwingen mij een nieuwe iPhone te leveren, wanneer Apple dat op mijn eigen verzoek weigert. Op basis van mijn koopovereenkomst met Apple heb ik recht op consumentenbescherming.

Maar helaas, als het om een iPhone gaat welke gemaakt is door mensen die uitgebuit worden, word ik als consument helemaal niet beschermd. Juridisch gezien is er namelijk nooit een geldige overeenkomst tot stand gekomen.

Minimumeisen
Het recht vereist als minimumeis dat de afspraken die ik heb gemaakt en nu wil verwezenlijken via het recht, niet indruisen tegen de waarden die als fundamenteel worden beschouwd in onze samenleving. Dergelijke minimumeisen zijn niet zo gek, want anders zouden er via de rechter allerlei verwerpelijke afspraken kunnen worden afgedwongen. Bijvoorbeeld een afspraak om iemand te laten vermoorden in het geval de beoogde moordenaar zich heeft bedacht.

De invulling van de minimumeisen die de rechter zal stellen, is echter niet beperkt tot evidente strafbare feiten, maar ziet ook op breed gedeelde morele opvattingen. Immorele afspraken zijn juridisch bezien nietig. De rechter moet bijvoorbeeld ook voorkomen dat zijn hulp wordt ingeroepen voor het afdwingen van afspraken die leiden tot de uitbuiting van anderen.

Vanuit dit perspectief, is ook mijn afspraak met Apple om geld te betalen voor een iPhone die gemaakt wordt middels uitbuiting van werknemers, niet een afspraak waar rechten uit voortvloeien waarop ik mij bij de rechter kan beroepen. Als minimumeis misstaat het niet dat een overeenkomst niet leidt tot de schending van fundamentele rechten, zoals die van de mensen die iPhones maken.

Geen beroep
Het gevolg is dat wij als consumenten nu wederom wat ongemakkelijk naar ons bureaublad moeten kijken. Ditmaal gebaseerd op de wetenschap dat we geen beroep kunnen doen op onze zogenaamde rechten als consument. Als onze nieuwe iPhone binnen 6 maanden het loodje legt, dan is het jammer wanneer Apple weigert die te vervangen. We hebben namelijk geen recht op vervanging. We kunnen er niet op rekenen dat de rechter Apple zal dwingen om nieuwe iPhones te laten maken door mensen die liever zelfmoord plegen dan onder huidige arbeidsomstandigheden verder te werken. Ach, zo erg is dat overigens niet, want als Tim Cook gelijk heeft, dan is dat toch niet wie wij zijn.

Lyn Tjon Soei Len is als promovenda verbonden aan the Centre for the Study of European Contract Law aan de Universiteit van Amsterdam. Zij bereidt een proefschrift voor over de geldigheid van contracten voor producten die gemaakt worden in sweatshops, onder het contractenrecht zoals dat geldt in verschillende lidstaten van de Europese Unie.