Door een preventieve aanpak bij jonge kinderen kan fors worden bespaard op de dure strafrechtelijke aanpak van oudere kinderen. Dat schrijft Ronny van de Water, kinderrechter in Amsterdam.

'Ik geloof er heilig in dat vastzetten en stevig straffen echt wel werkt.' Aldus Johan van Renswoude, districtschef politie Utrecht in de Volkskrant van vrijdag 27 januari 2012. Als kinderrechter verbaas ik mij dat dit geloof in langdurig opsluiten telkens weer opduikt. Waarom blijven mensen als Van Renswoude geloof houden in een aanpak die niet werkt? Regelmatig lees ik rapportages van deskundigen die aangeven dat een individuele of gezinsgerichte aanpak effectiever is dan opsluiten en 'behandelen' middels een groepsgerichte aanpak. Ik heb congressen bezocht, wetenschappers gesproken en adviezen van onder andere de Raad voor Strafrechttoepassing en Jeugdbescherming gelezen waarin ook deze boodschap wordt uitgedragen.

Ook de praktijk heeft middels diverse mislukte projecten waarbij langdurig opsluiten en groepsbehandeling centraal stonden, zoals Den Engh en Glenn Mills, aangetoond dat het bij elkaar opsluiten van overlastgevende en criminele jongeren niet werkt. Uit onderzoek is gebleken dat de recidivecijfers bij deze jongeren onverminderd hoog bleven (meer dan 80 procent).

Naast het feit dat langdurig opsluiten niet leidt tot een verbetering van het gedrag, is het strijdig met zowel de Nederlandse- als internationale wetgeving, waarin is bepaald dat opsluiten van minderjarigen alleen als een uiterst middel mag worden toegepast en dat de overheid verplicht is eerst middels strafrechtelijke interventie zonder opsluiten in te grijpen. Deze verplichting is aan Nederland onder meer opgelegd vanuit het Groenboek van de EU en het VN-mensenrechtencomité.

Er zijn in de praktijk voldoende alternatieven voorhanden voor opsluiten in een jeugdgevangenis. Bij schorsing van de voorlopige hechtenis of bij strafoplegging bij eindvonnis kan worden gewerkt met huisarrest, een avondklok, gebiedsverbod, contactverbod, de verplichting mee te werken aan een persoonlijkheidsonderzoek, hulpverlening en behandeling, de verplichting een bijbaan te nemen, naar school te gaan of een (voorschot) schadevergoeding te betalen aan het slachtoffer, enzovoort. Zo kan onder de dreiging van opsluiting in een jeugdgevangenis intensief en ambulant worden gewerkt aan een gedragsverandering.

Voorwaarde is wel dat de reclasseringsambtenaar een niet al te grote caseload heeft, wat nu vaak het geval is, en dat er direct en consequent wordt gehandeld indien de jongere zich niet houdt aan de opgelegde voorwaarden.

Aanpak
Uit recent onderzoek onder jonge Utrechtse veelplegers is gebleken dat risicogezinnen veelal in een vroeg stadium aanwijsbaar zijn. Gezinsgerichte interventies wanneer kinderen nog jong zijn (10-), zijn vele malen effectiever gebleken dan de strafrechtelijke aanpak bij 12+. Door meer te investeren in de preventieve aanpak bij jonge kinderen kan de overheid fors besparen op de kosten van de veel duurdere strafrechtelijke aanpak bij oudere kinderen.

Langdurig opsluiten van jongeren is op grond van nationale en internationale wetgeving alleen aan de orde bij ernstige strafbare feiten of hardnekkige recidivisten. Vaak zijn dit jongeren die zich redelijk succesvol aan de hulpverlening hebben onttrokken, of waar de hulpverlening nog geen grip op heeft gekregen. Bij dit laatste speelt helaas ook het functioneren van de hulpverlening soms een rol.

Het opsluiten van deze 'hulpmijders' biedt een unieke kans om met hen aan de slag te gaan. Tussen vier muren kunnen zij zich daaraan immers niet onttrekken. Het probleem is echter dat er bij deze kinderen vaak sprake is van ernstige psychische of psychiatrische problematiek al dan niet in combinatie met zwakbegaafdheid of zwakzinnigheid. Dit is geen excuus voor hun daden, maar wel een verklaring. Zonder een effectieve behandeling zal opsluiten alleen niet de oorzaak van het overlastgevend of crimineel gedrag wegnemen.

Gestoorde kinderen
Zonder adequate behandeling zullen zij, zodra ze weer buiten de poort staan, in het oude gedrag vervallen. Met alle respect voor de inzet van het personeel in jeugdgevangenissen kan ik vanuit mijn ervaring als kinderrechter geen andere conclusie trekken dan dat deze ernstig gestoorde kinderen in de jeugdgevangenissen over het algemeen niet die behandeling krijgen waar zij in feite recht op hebben. De overheid zal meer moeten investeren in de implementatie van de inmiddels beschikbare effectieve behandelmethodes. Daarvoor is nauwere samenwerking tussen justitie en de Jeugd GGZ noodzakelijk.

Het opvoedprogramma Youturn dat nu wordt toepast, is voor veel opgesloten jongeren onvoldoende om tot een blijvende gedragsverbetering te komen. Naast de opvoedingsachterstand zal er ook behandeling moeten komen voor de onderliggende stoornissen. Zolang de zorg in de jeugdgevangenissen onvoldoende aansluit bij de ernst van de problematiek van opgesloten jongeren, heeft opsluiten behoudens de strafrechtelijke vergelding slechts een beperkte toegevoegde waarde. Voor een daadwerkelijk effectieve aanpak moet worden afgestapt van de idee-fixe dat jeugdcriminaliteit het beste kan worden bestreden met harder straffen en opsluiten. De overheid doet er verstandig aan nog meer te investeren in interventies die aantoonbaar wel werken.

^{Ronny van de Water is kinderrechter in Amsterdam.}