De Amerikaanse verkiezingen zijn niet te volgen zonder een goed begrip van het belang van het geloof in de Amerikaanse samenleving, schrijft Thomas von der Dunk. Zowel het geloof in God als het geloof in Amerika als een uniek land.

'God bestaat niet', schreef de Indonesiër Alexander Aan recent op zijn Facebook-pagina. Nu is hij, aldus NRC Handelsblad van maandag, wegens godslastering en 'het veroorzaken van onrust onder de bevolking' door de politie opgepakt en dreigt hij voor vijf jaar de gevangenis in te draaien.
  
Het is zo'n berichtje dat wij Europeanen met verbazing lezen. Maar voor Amerikanen geldt dat al wat minder. Niet dat het bij hen bij wet verboden is zoiets op te schrijven, maar tientallen procenten van de bevolking zullen het als godslastering ervaren. En als een presidentskandidaat zoiets zou beweren, zou dat zeker voor veel onrust onder de bevolking zorgen.
  
Mormoon of moslim - dat is nog tot daaraan toe, hoe verdacht voor rechtlijnigen ook. Maar helemaal 'niets' geloven? Ongelovigen worden ongelovig aangestaard. Je kunt in grote delen van Amerika, om sociaal niet sterk geïsoleerd te raken, beter gelijk Michele Bachmann godsdienstig compleet geschift zijn dan atheïst.

Flevopolder  
Dat is één van die dingen waarin Europa fundamenteel van Amerika is gaan verschillen, en waarom velen van ons bevreemd naar de Republikeinen kijken. In Europa worden wij steeds meer seculier, ginds gaat het zelfs voor de meer verlichte geesten niet zonder het voortdurend aanhalen van God. Amerika is niet New York - evenmin als Amsterdam Nederland is of Shanghai China - maar grotendeels één enorme Flevopolder met de geestesgesteldheid van het Urk van anderhalve eeuw terug.
  
Zeker: met gebruik van de modernste communicatiemiddelen, maar dáárvan zijn ze in fundamentalistische kringen - van het Vaticaan tot Teheran - nergens erg vies. Zelden nemen de degenen die hevig terugverlangen naar de dagen van Mohammed, Jezus of Mozes ook genoegen met de ossekarren, vuistbijlen en kleitabletten uit die tijd. Alleen komen de moderne gedachten daarmee niet vanzelf. The medium is the message? Forget it, althans op dit punt.
  
30 procent van de Amerikanen combineert het gestolde wereldbeeld van de SGP van het jaar zestienhonderd met het blijmoedig assertieve missionarisme van de Apostelen in het jaar nul - en ziet dat ook als de essentie van Amerika. Precies zoals de SGP zich beschouwt als de essentie van de Nederlandse natie, die zelf helaas na de Synode van Dort voor de overgrote meerderheid het spoor een beetje kwijt is geraakt.
  
Volkskrant-correspondent Arie Elshout berichtte 5 januari van een verkiezingsbijeenkomst in Pella in Iowa, waar veel nazaten van Nederlanders wonen. En inderdaad: die zien met pijn hoever hun herkomstland inmiddels van het christelijk erfgoed is afgedwaald en beschouwen hun Pella als veel Hollandser dan Holland.
  
Vrome Amerikaanse christenen en vrome Iraanse moslims lijken meer op elkaar dan ze van elkaar willen weten. Over de evolutie en abortus, over homoseksualiteit als vondst van de duivel en het huwelijk als goddelijke institutie denken ze eender. Gods wil regeert - bijbel respectievelijk koran nemen ze naar de letter, en daarmee is voor hen elke discussie gesloten.
 
Uniek land 
Het idee van Gods Own Country: ook dát hebben fundamentalistische Amerikanen met dito Arabieren (en Israëli's!) gemeen. Diep in het Amerikaanse politieke bewustzijn verankerd zit de gedachte dat Amerika uniek is.
  
Een van de meest giftige rechtse verwijten aan het adres van Obama luidt dat hij geen 'exceptionalist' zou zijn, dat hij Amerika als een gewoon land als alle andere zou beschouwen en daarnaar zou handelen. God en Amerika vallen samen, Gods wil en het Amerikaanse belang daarmee ook, en dus ook het Amerikaanse belang met dat van de mensheid als geheel.
  
Vandaar dat voor Amerikaanse conservatieven Amerika ook boven de internationale wet staat en geen VN-instantie boven zich hoeft te erkennen. Klassiek was de reactie van Condoleezza Rice op het verwijt dat ook Amerika zich in Irak aan universele VN-waarden moest houden: Amerikaanse waarden zijn universele waarden.
  
Bush meende oprecht dat hij tegenover Irak God aan zijn kant had. Wel, dat dacht Khomeini, toen hij twintig jaar eerder tegen Saddam streed, ook. Vanuit Europees perspectief is dat een stem uit het verleden. In de nationalistische 19e eeuw sprak het voor Fransen nog vanzelf dat God Frans sprak en kreeg hij bij de Duitsers in gedachten een Pickelhaube op.
  
Na twee wereldoorlogen hebben we dat afgeleerd - en ook die ervaring verklaart een belangrijk verschil met Amerika, dat sinds de Burgeroorlog nooit meer krijgsgeweld op eigen bodem heeft meegemaakt, en dus veel lichtvoetiger over oorlog voeren denkt. Niet omdat wij van Venus komen en zij van Mars, maar omdat wij Mars slechts met moeite hebben overleefd.

Heilstaat  
Die zelfperceptie van Amerika als een christelijk land met een boodschap valt niet los te zien van de stichtingsmythe, waarbij de Pilgrim Fathers van 1620 en de Founding Fathers van 1787 tot één geheel versmelten. Waar veel Europese landen hun ontstaan aan dynastieke grillen danken - Nederland vormt een rare uitzondering - is Amerika indertijd bewust gesticht als heilstaat van de christelijke Verlichting. De constitutie geniet daardoor een aura van heiligheid waaraan bij ons Thorbecke niet kan tippen.
  
Dat ontstaan verklaart nog iets essentieels: de Amerikaanse afkeer van de overheid als zodanig. Bij de Franse Revolutie was in 1789 de instinctieve reactie op vorstelijke willekeur: wij nemen de staat over. Bij de Amerikaanse in 1776 op soortgelijke willekeur: wij schaffen de staat af.
  
Dat valt niet los te zien van nog een cruciaal verschil: in Europa is met de staat ook het gezag als zodanig een erfenis van eeuwen vorstenheerschappij, dat in ruil voor gehoorzaamheid tevens sociale zekerheid en fysieke veiligheid verschafte. Dat ontbrak in Amerika, daar moesten de kolonisten zich in de wildernis zelf zien te redden - zónder weduwenvoorziening en mét eigen wapens. Vandaar dat veel Amerikanen aan het tweede als basale vrijheid hechten en het eerste als 'socialistisch' haten.

^{Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist van vk.nl.}