Er bestaat een verband tussen de val van de Iraakse dictator in 2003 en de Arabische Lente. Dat zal de geschiedenis uitwijzen, vertelt correspondent Diederik van Hoogstraten.

Om bescheidenheid stond hij als Amerikaanse president niet bekend, maar sinds zijn aftreden in 2009 houdt George W. Bush zich stil. Hij bekritiseert zijn opvolger Barack Obama niet en spreekt zelden in het openbaar, zoals het afgelopen najaar in Florida.

De invloedrijke Schots-Amerikaanse historicus Niall Ferguson woonde die toespraak bij. 'Bush eiste geen verantwoordelijkheid op voor de Arabische Lente', zei Ferguson kort geleden verbaasd. 'Dat vond ik hoffelijk.' Aan het einde van 2011 lieten zij van zich horen: kenners die 'Irak' beschouwen als de eerste stap naar democratisering in de regio waar Israël lange tijd de enige democratie was die deze titel verdiende.

Irak worstelt met een post-Amerikaans heden, nieuw geweld en instabiliteit, met vrijheden en burgerrechten die onder vuur liggen, en met de vraag of een federaal stelsel kan werken. Als er een lijn te trekken valt van 2003 naar 2011, dan lijkt het voor de volkeren die hun dictatoriale ketenen af willen werpen van belang om hieruit lessen - positief en negatief - te trekken.

Ten onder
Voor veel tegenstanders van de oorlog blijft het eeuwig 2003, toen het debat over Irak de wereld verdeelde. Maar de tijd stopte niet. De VN keerden terug naar Irak. Het land ging bijna ten onder aan geweld. Relatieve stabiliteit volgde. De Irakezen stemden vrijelijk. Hun economie veerde op.

Hoe anders is het? Obama koos vlak voor Kerstmis zijn eigen 'mission accomplished'-moment. Hij wilde zijn oerbelofte waarmaken voordat het verkiezingsjaar begon. 'Irak is geen perfecte plek', gaf hij toe, 'maar we laten een soeverein, stabiel en zelfstandig land achter, met een door het volk gekozen, representatief bestuur.'

Voor wie 2003 een moment achter zich kan laten hebben Ferguson en andere betrokkenen vragen. Explodeerden de volksopstanden mede dankzij de Irak-oorlog? Wat voor rol speelde de vangst van een gehate dictator voor onderdrukte burgers in omringende landen? Wat leerde de jonge generatie, kijkend naar de Irakezen die vanaf 2007 met Amerikaanse hulp opstonden tegen de moorddadige, veelal buitenlandse moslimextremisten van Al Qaida?

Genocidale maniak
Het verband tussen 2003 en 2011 is helder, vond Christopher Hitchens. De onlangs overleden essayist was een kenner van de Arabische wereld en met name Irak, dat hij sinds begin jaren negentig vele malen bezocht. Hitchens was, net als Ferguson, een voorstander van de oorlog. Hoe kon je tegen de omverwerping van een genocidale maniak zijn, was zijn kernvraag.

'Hoe zou de Arabische lente zich hebben ontwikkeld', stelde Hitchens, 'als een olierijke, zwaar bewapende Arabische sleutelstaat, die bekend stond om invallen van zijn buurlanden en de rücksichtsloze onderdrukking van de eigen bevolking, nog steeds het privébezit zou zijn van een sadistische, criminele familie?'

Als atheïst zou Hitchens wellicht waarderen dat een link tussen Irak en de Arabische Lente evenmin te bewijzen is als het bestaan van God. Hij zou mogelijk toevoegen dat evenmin te bewijzen valt dat er géén verband is.

Boze massavernietigingsdromen
Ligt het voor de hand dat twee dramatische ontwikkelingen binnen acht jaar in dezelfde regio, met bevrijding en democratisering als ingrediënten, niets met elkaar van doen hebben? Begon de recente geschiedenis eind 2010 met een los staand incident in Tunesië? Begon de Tweede Wereldoorlog met een bom op Pearl Harbor? De historici die nu worden geboren zullen zoeken naar lijnen en verbanden. Kunnen zij, onbesmet door het virulente debat van 2003, Irak en de aanslagen van 9/11 negeren binnen een analyse van 2011? Niet als ze naar Libië kijken, waar Kaddafi van zijn boze massavernietigingsdromen afzag nadat hij zag wat buurtgenoot Saddam overkwam: achteraf gezien een belangrijke stap richting de NAVO-actie om Libië vorig jaar te bevrijden. Volgens Hitchens vervulde Irak -for better or for worse- een voorbeeldfunctie 'waarvan de reikwijdte onmogelijk te meten valt.

Als Saddam Hussein nog aan de macht was, zou de Arabische opstand nooit gebeurd zijn.' De Britse commenator en islam-expert Con Coughlin stemde in: 'Ik denk dat de val van Irak een diepgaande impact heeft gehad op het lot van de andere dictators die de Arabische wereld onveilig maken.' David Brooks, columnist van de New York Times: 'Ik denk dat het omverwerpen van Saddam onderdeel was van een proces dat leidde tot de val van Mubarak en Kadhafi en tot de Arabische Lente.'

Saad Eddin Ibrahim, de Egyptische strijder voor democratie, trok het breder. Volgens hem heeft de 'vrijheidsagenda' van Bush wezenlijk bijgedragen aan een nieuw denken in de regio. Ibrahim was tegen het neoconservatieve buitenlandbeleid en de oorlog. Maar Bush was de eerste president die zonder aarzelen mensenrechtengroeperingen en activisten in de Arabische wereld ondersteunde.

Ironie
Vanaf 2001 paste 'democratiepromotie' binnen de strijd tegen terreur. 'Wij vinden dat democratie steun verdient op haar eigen merites', aldus Ibrahim. Maar hij voegde toe wat tal van experts - moslim of niet, in en het buiten het Midden-Oosten - hebben gezegd: de Amerikaanse inzet 'gaf extra energie aan onze zaak'.
Bush gebruikte het woord vrijheid zonder ironie, maar zijn vrijheidsagenda is verleden tijd. Terwijl hij zich hoffelijk stil houdt, lijkt Iran de boventoon te gaan voeren in het gespannen, post-Amerikaanse Midden-Oosten.

De president stelde zich in 2009 op als redder van de Amerikaans-islamistische betrekkingen. En zie: dankzij de Irak-oorlog, die hij dom en immoreel vond maar onlangs tevreden als gewonnen omschreef, 'kreeg hij het scenario van de Arabische lente in de schoot geworpen', observeert Ferguson. In het Witte Huis wordt echter niet - of niet hardop - nagedacht over een link tussen 2003 en 2011. Geen wonder, meent hij, 'dat Obama en zijn mensen geen idee hebben wat ze nu moeten doen.'

^{Diederik van Hoogstraten is correspondent in de VS.}